Πώς παίρναμε ρεύμα: από τον λιγνίτη στον ήλιο

Η εποχή του λιγνίτη

Η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού ιδρύθηκε με τον νόμο 1468/1950, με σκοπό «την κατασκευήν και εκμετάλλευσιν υδροηλεκτρικών και θερμοηλεκτρικών εργοστασίων»1. Το ζητούμενο ήταν ένα εθνικό σύστημα παραγωγής, και η απάντηση της εποχής ήταν το καύσιμο που υπήρχε κάτω από το έδαφος της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης: ο λιγνίτης.

Για δεκαετίες ο λιγνίτης ήταν εγχώριος, φθηνός στην εξόρυξη και διαθέσιμος όλο το εικοσιτετράωρο. Γύρω του αναπτύχθηκαν πόλεις, ορυχεία και μια ολόκληρη τοπική οικονομία. Το 1990 έδινε το 71,9 %2 της ακαθάριστης ηλεκτροπαραγωγής της χώρας2.

Το τίμημα ήταν οι εκπομπές. Ο λιγνίτης είναι υγρό, φτωχό σε θερμογόνο δύναμη κάρβουνο, και για κάθε κιλοβατώρα καίγεται πολύ υλικό. Αυτό σημαίνει πολύ διοξείδιο του άνθρακα και, τοπικά, σωματίδια και τέφρα, με τα οποία ζούσαν για χρόνια οι γύρω περιοχές.

Τα νησιά, το πετρέλαιο και τα καλώδια

Τα νησιά που δεν ήταν συνδεδεμένα με το ηπειρωτικό σύστημα έβγαζαν το ρεύμα τους από τοπικούς σταθμούς πετρελαίου. Κάθε νησί ήταν ένα μικρό, ξεχωριστό δίκτυο που έπρεπε να ισορροπεί μόνο του.

Η λύση ήταν τα υποθαλάσσια καλώδια. Η Κρήτη απέκτησε την πρώτη της διασύνδεση, με την Πελοπόννησο: στις 3 Ιουλίου 2021 το ηπειρωτικό σύστημα άρχισε να τροφοδοτεί το νησί3. Η διασύνδεση Κρήτης–Αττικής τέθηκε σε δοκιμαστική λειτουργία στις 24 Μαΐου 20254.

Το αέριο και τα πρώτα ανανεώσιμα

Μέσα στη δεκαετία του 1990 το φυσικό αέριο πέρασε από σχεδόν μηδενικό μερίδιο σε σημαντική πηγή, και από τη δεκαετία του 2000 μεγάλωσαν και τα αιολικά2. Το 2010 ο λιγνίτης και ο άνθρακας έδιναν ακόμη το 53,6 %2 της ακαθάριστης παραγωγής2: λιγότερο από πριν, αλλά ακόμη η βάση του συστήματος.

Το αέριο είχε δύο πλεονεκτήματα που ο λιγνίτης δεν είχε. Εκπέμπει λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα ανά κιλοβατώρα, και οι σύγχρονες μονάδες του ανεβάζουν και κατεβάζουν ισχύ γρήγορα. Το δεύτερο έμελλε να γίνει το πιο πολύτιμο χαρακτηριστικό του.

Η στροφή του 2019

Στις 23 Σεπτεμβρίου 2019, στη Σύνοδο Κορυφής του ΟΗΕ για το Κλίμα, ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε: «Στόχος μας είναι να κλείσουμε όλες τις λιγνιτικές μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέχρι το 2028 μολονότι είμαστε μεγάλος παραγωγός λιγνίτη»5.

Εκείνη τη χρονιά ο λιγνίτης είχε ήδη πέσει στο 24,9 %2 της παραγωγής2. Στο ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας εκπομπών κάθε τόνος διοξειδίου του άνθρακα πληρώνεται, και το καύσιμο με τις περισσότερες εκπομπές ανά κιλοβατώρα είναι το πρώτο που παύει να συμφέρει.

Ο αναθεωρημένος ΕΣΕΚ του 2024 διατήρησε τον στόχο: «Η απόσυρση όλων των λιγνιτικών μονάδων μέχρι το έτος 2028 θα γίνει συντεταγμένα και υπεύθυνα», με τελευταία μονάδα την Πτολεμαΐδα 56.

Πού είμαστε σήμερα

Το 2024 ο λιγνίτης έδωσε μόλις το 5,6 %2 της ακαθάριστης παραγωγής, και τα ηλιακά το 19,4 %22. Για το 2025, τα μηνιαία στοιχεία καθαρής παραγωγής δίνουν στο φυσικό αέριο 44,5 %7, στα αιολικά 20,2 %7 και στα φωτοβολταϊκά 17,1 %7.

Ο στόχος του ΕΣΕΚ για το 2030 είναι οι ανανεώσιμες πηγές να καλύπτουν το 75,7 %6 της ακαθάριστης κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας6. Σε τριάντα πέντε χρόνια, η χώρα πέρασε από ένα σύστημα όπου ο λιγνίτης έδινε σχεδόν τα τρία τέταρτα του ρεύματος, σε ένα σύστημα όπου, το 2025, τα αιολικά έδωσαν 20,2 %7 και τα φωτοβολταϊκά 17,1 %7 της καθαρής ηλεκτροπαραγωγής.

Το ερώτημα που μένει

Ο λιγνίτης έδινε κάτι που ο ήλιος δεν δίνει: ρεύμα και τη νύχτα, και τον χειμώνα, όσο χρειαζόταν. Αυτό το κενό το καλύπτει σήμερα κυρίως το φυσικό αέριο, που είναι εισαγόμενο και έχει εκπομπές.

Εκεί μπαίνει η συζήτηση για την πυρηνική ενέργεια: ως μία από τις επιλογές για τις ώρες που ο ήλιος δεν καλύπτει, δίπλα στην αποθήκευση και στις διασυνδέσεις. Το παιχνίδι «Κράτα τα φώτα αναμμένα» δείχνει το πρόβλημα σε 72 δευτερόλεπτα.