Τι είναι η Συνθήκη Ευρατόμ και τι σημαίνει για την Ελλάδα;

Τι είναι

Η Συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας υπογράφηκε στη Ρώμη το 1957.1 Την ίδια μέρα υπογράφηκε και η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, και οι δύο μαζί λέγονται Συνθήκες της Ρώμης.23

Με το άρθρο 1 τα κράτη που την υπέγραψαν ιδρύουν την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας (Ευρατόμ). Αποστολή της είναι να συμβάλει στην «ταχεία ίδρυση και ανάπτυξη των πυρηνικών βιομηχανιών», στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου στα κράτη μέλη και στην ανάπτυξη των συναλλαγών με άλλες χώρες.1 Κατά το ενημερωτικό δελτίο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οι αρχικές αυτές φιλοδοξίες περιορίστηκαν, επειδή ο πυρηνικός τομέας αγγίζει ζωτικά συμφέροντα των κρατών, όπως την άμυνα και την εθνική ανεξαρτησία.2

Τι ρυθμίζει

Τα καθήκοντα του άρθρου 2 αναπτύσσονται σε κεφάλαια:1

• Έρευνα: πρόγραμμα ερευνών της Κοινότητας και Κοινό Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών (άρθρα 4 και 8).
• Διάδοση των γνώσεων, με κανόνες και για το απόρρητο.
• Προστασία της υγείας: βασικοί κανόνες για πληθυσμό και εργαζομένους, με ανώτατες επιτρεπτές δόσεις (άρθρο 30), και διαρκής έλεγχος της ραδιενέργειας σε ατμόσφαιρα, νερά και έδαφος (άρθρο 35).
• Επενδύσεις: τα πρόσωπα και οι επιχειρήσεις των κλάδων του παραρτήματος II ανακοινώνουν στην Επιτροπή τα σχέδια επενδύσεων για νέες εγκαταστάσεις, αντικαταστάσεις ή μετατροπές που πληρούν κριτήρια του Συμβουλίου (άρθρο 41).
• Εφοδιασμός: ίση πρόσβαση στις πηγές μεταλλευμάτων και πυρηνικών υλικών, μέσω οργανισμού με αποκλειστικό δικαίωμα να συνάπτει συμβάσεις προμήθειας (άρθρο 52).
• Έλεγχος διασφαλίσεων: η Επιτροπή βεβαιώνεται ότι τα πυρηνικά υλικά δεν χρησιμοποιούνται διαφορετικά από ό,τι δηλώθηκε (άρθρο 77).
• Ιδιοκτησία: τα ειδικά σχάσιμα υλικά ανήκουν στην Κοινότητα, με το ευρύτερο δικαίωμα χρήσης για όσους τα κατέχουν νόμιμα (άρθρα 86 και 87).
• Κοινή πυρηνική αγορά για τα αγαθά και τα προϊόντα του παραρτήματος IV.

Ο οργανισμός αυτός είναι ο Οργανισμός Εφοδιασμού της Ευρατόμ,4 με στρατηγικό στόχο, κατά την ιστοσελίδα του, την ασφάλεια εφοδιασμού με πυρηνικά υλικά, ιδίως καύσιμο, για ενεργειακές και μη ενεργειακές χρήσεις.5

Γιατί υπάρχει ακόμη χωριστά

Η Συνθήκη ορίζει ότι ισχύει «επί απεριόριστο χρόνο» (άρθρο 208), και η ενοποιημένη έκδοσή της δημοσιεύεται στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ ως αυτοτελές κείμενο.1 Τα άρθρα της για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Επιτροπή έχουν διαγραφεί ή καταργηθεί, και το άρθρο 106α ορίζει ποιες διατάξεις των Συνθηκών της ΕΕ εφαρμόζονται σε αυτήν, χωρίς εκείνες να παρεκκλίνουν από τη δική της.1

Πώς δεσμεύεται η Ελλάδα

Η ενοποιημένη Συνθήκη καταγράφει την Ελληνική Δημοκρατία στα κράτη που έγιναν μέλη της Ευρατόμ με προσχώρηση, και αναφέρει το ελληνικό κείμενο ως εξίσου αυθεντικό.1 Υποχρεώσεις όπως ο διαρκής έλεγχος της ραδιενέργειας του άρθρου 35 βαρύνουν «κάθε κράτος μέλος», είτε παράγει ρεύμα από πυρηνική ενέργεια είτε όχι.1 Για το πώς τις εφαρμόζει στην πράξη η ελληνική αρχή, στο άρθρο για τον ανεξάρτητο ρυθμιστή.

Οι οδηγίες που ισχύουν και χωρίς σταθμό

Οι τρεις οδηγίες εκδόθηκαν με βάση τα άρθρα 31 και 32 της Συνθήκης, για τους βασικούς κανόνες.678

Η Οδηγία 2009/71/Ευρατόμ, όπως τροποποιήθηκε με την Οδηγία 2014/87/Ευρατόμ, αφορά την πυρηνική ασφάλεια των πυρηνικών εγκαταστάσεων. Ως πυρηνική εγκατάσταση ορίζει και την εγκατάσταση ερευνητικού αντιδραστήρα και την αποθήκευση αναλωθέντος καυσίμου, όχι μόνο τον σταθμό ηλεκτροπαραγωγής.6 Ζητά από κάθε κράτος μέλος αρμόδια ρυθμιστική αρχή, λειτουργικά διαχωρισμένη από κάθε φορέα που προωθεί ή χρησιμοποιεί την πυρηνική ενέργεια.6 Η τροποποίηση πρόσθεσε στόχο ασφάλειας: πρόληψη ατυχημάτων και, αν συμβεί ατύχημα, μετριασμό των επιπτώσεων και αποφυγή άμεσων ή μεγάλων ραδιενεργών εκλύσεων. Ο στόχος ισχύει για εγκαταστάσεις που παίρνουν για πρώτη φορά άδεια κατασκευής μετά την τροποποίηση, και για τις υπάρχουσες είναι μέτρο αναφοράς για βελτιώσεις ασφάλειας.9 Στην Ελλάδα, κατά τον κατάλογο νομοθεσίας της ΕΕΑΕ, την ενσωματώνουν το Π.Δ. 60/2012 και, για την τροποποίηση, υπουργική απόφαση για τους ερευνητικούς αντιδραστήρες.10

Η Οδηγία 2011/70/Ευρατόμ αφορά τη διαχείριση αναλωμένων καυσίμων και ραδιενεργών αποβλήτων από μη στρατιωτικές δραστηριότητες. Κάθε κράτος μέλος έχει την τελική ευθύνη για όσα παράγονται στην επικράτειά του και καταρτίζει εθνικό πρόγραμμα για όλους τους τύπους και όλα τα στάδια, με κατάλογο, ορόσημα και χρονοδιαγράμματα. Το κοινοποιεί στην Επιτροπή και κάθε τρία χρόνια υποβάλλει έκθεση εφαρμογής.7 Στην Ελλάδα την οδηγία την ενσωματώνει η απόφαση 35225, που περιέχει και το εθνικό πρόγραμμα.10 Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) που δημοσίευσε η ΕΕΑΕ για το σχέδιο του εθνικού προγράμματος, με ορίζοντα είκοσι ετών.3 Τι περιέχει, στο άρθρο για τα ραδιενεργά απόβλητα στην Ελλάδα· οι γενικές λύσεις, στο τι γίνεται με τα ραδιενεργά απόβλητα.

Η Οδηγία 2013/59/Ευρατόμ θεσπίζει ομοιόμορφα βασικά πρότυπα ασφαλείας για την επαγγελματική, την ιατρική έκθεση και την έκθεση του κοινού.8 Το όριο ενεργού δόσης για το κοινό είναι 1 mSv/έτος11.8 Καλύπτει και το ραδόνιο μέσα στα κτίρια: κάθε κράτος ορίζει εθνικό επίπεδο αναφοράς ως ετήσιο μέσο όρο, με ανώτατη τιμή που βάζει η οδηγία, και καταρτίζει εθνικό σχέδιο δράσης.8 Η Ελλάδα ενσωμάτωσε την οδηγία με το Π.Δ. 101/2018 και όρισε το επίπεδο αναφοράς στα 300 Bq/m³12, όσο δηλαδή η ανώτατη τιμή της οδηγίας.138 Πόσο ραδόνιο μετρήθηκε ανά περιοχή, στο άρθρο για τον χάρτη ραδονίου της ΕΕΑΕ.