Ραδόνιο στο σπίτι: πόσο έχει η περιοχή σου κατά τον χάρτη της ΕΕΑΕ;

Τι είναι και από πού έρχεται

Κατά την ΕΕΑΕ, το ραδόνιο είναι φυσικό ραδιενεργό αέριο, άοσμο, άχρωμο και άγευστο. Προέρχεται από τη διάσπαση του ουρανίου-238 και βρίσκεται στα πετρώματα, από όπου διαχέεται και συσσωρεύεται στους κλειστούς χώρους των κτιρίων. Η συγκέντρωσή του αλλάζει από χώρο σε χώρο, ανάλογα με το έδαφος και την κατασκευή του κτιρίου1.

Στον ανοιχτό αέρα αραιώνει γρήγορα: ο μέσος όρος έξω κυμαίνεται από 5 έως 15 Bq/m³. Μέσα σε σπίτια, σχολεία και γραφεία μπορεί να βρεθεί από 10 έως πάνω από 10.000 Bq/m³, και όσοι ζουν ή δουλεύουν σε τέτοια κτίρια μπορεί να εκτίθενται σε πολύ υψηλές τιμές χωρίς να το ξέρουν2. Η μονάδα, μπεκερέλ ανά κυβικό μέτρο, λέει πόσες διασπάσεις γίνονται κάθε δευτερόλεπτο σε ένα κυβικό μέτρο αέρα.

Στην Ελλάδα, κατά την ΕΕΑΕ, το ραδόνιο ευθύνεται για το ένα τρίτο της συνολικής έκθεσης του πληθυσμού σε ιοντίζουσα ακτινοβολία1. Πώς μοιράζεται η φυσική ακτινοβολία που δεχόμαστε όλοι εξηγείται στο ακτινοβολία: τι είναι και πώς μετριέται.

Πώς μπαίνει στο σπίτι

Η ΕΕΑΕ απαριθμεί τους δρόμους από τους οποίους το ραδόνιο του εδάφους μπαίνει σε ένα κτίριο3:

• τις μικρορωγμές στο τσιμεντένιο δάπεδο·
• τα κενά ή τις ρωγμές στους τοίχους·
• τα κενά εκεί όπου ο τοίχος συναντά το δάπεδο·
• τα διάκενα στα ξύλινα πατώματα·
• τα κενά γύρω από τους σωλήνες ύδρευσης και αποχέτευσης·
• τα διάκενα σε πόρτες και παράθυρα·
• την παροχή νερού.

Οι τιμές είναι συνήθως υψηλότερες σε υπόγεια και σε χώρους που ακουμπούν στο έδαφος, αν και σημαντικές συγκεντρώσεις βρίσκονται και πάνω από το ισόγειο2. Αλλάζουν και μέσα στη μέρα και στο έτος: είναι συνήθως υψηλότερες το απόγευμα και τη νύχτα από ό,τι το πρωί και το μεσημέρι, και τον χειμώνα από ό,τι το καλοκαίρι4.

Η κατασκευή μετρά. Στην έκθεσή της για το 2025, η ΕΕΑΕ καταγράφει υψηλότερες τιμές σε κατοικίες προ του 1970, αλλά και αυξημένες συγκεντρώσεις σε νεότερα σπίτια των πόλεων, ιδίως μετά το 2000, «πιθανώς λόγω της αυξημένης αεροστεγανότητας» που έφερε ο Κανονισμός Ενεργειακής Απόδοσης Κτιρίων5.

Γιατί μετρά για την υγεία

Ο ΠΟΥ γράφει ότι το ραδόνιο είναι η δεύτερη αιτία καρκίνου του πνεύμονα στον γενικό πληθυσμό, μετά το κάπνισμα6. Το IARC, ο οργανισμός του ΠΟΥ για την έρευνα του καρκίνου, κατατάσσει το ραδόνιο-222 μαζί με τα προϊόντα διάσπασής του ως «καρκινογόνο για τον άνθρωπο»7.

Κατά τον ΠΟΥ, το ραδόνιο προκαλεί από 3 έως 14% των καρκίνων του πνεύμονα μιας χώρας, ανάλογα με τη μέση συγκέντρωσή του και με το πόσοι καπνίζουν. Ο κίνδυνος αυξάνεται περίπου κατά 16 %2 για κάθε 100 Bq/m³ στη μακροχρόνια μέση συγκέντρωση, και η σχέση θεωρείται γραμμική. Οι καπνιστές εκτιμάται ότι κινδυνεύουν από το ραδόνιο 25 φορές2 περισσότερο από τους μη καπνιστές. Άλλος κίνδυνος καρκίνου ή άλλη επίπτωση στην υγεία δεν έχει τεκμηριωθεί ως σήμερα2.

Για την Ελλάδα, η ΕΕΑΕ γράφει ότι εμφανίζονται περίπου 7.000 περιπτώσεις1 καρκίνου του πνεύμονα τον χρόνο και εκτιμά ότι το 5 έως 10% οφείλεται στο ραδόνιο, δηλαδή 350 έως 700 άνθρωποι τον χρόνο1.

Ο χάρτης της ΕΕΑΕ

Η ΕΕΑΕ μετρά το ραδόνιο στα σπίτια όλης της χώρας από το 2010. Η συμμετοχή είναι εθελοντική: οι δήμοι μοιράζουν και μαζεύουν τους ανιχνευτές με οδηγίες της ΕΕΑΕ, και οι τιμές μπαίνουν σε εθνική βάση δεδομένων1. Από αυτές βγαίνει ο Εθνικός Χάρτης Ραδονίου, που δείχνει τις συγκεντρώσεις ανά περιφερειακή ενότητα και ενημερώνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα5.

Ο χάρτης δείχνει τον μέσο όρο κάθε περιοχής εκεί όπου το δείγμα των κατοικιών είναι στατιστικά αντιπροσωπευτικό, σε τέσσερις κλάσεις: 1 έως 100, 100 έως 200, 200 έως 300 και πάνω από 300 Bq/m³. Η ίδια η ΕΕΑΕ γράφει ότι θα ολοκληρωθεί σταδιακά8.

Στα δεδομένα του χάρτη, οι περιφερειακές ενότητες με μέσο όρο 100 Bq/m³ και πάνω είναι8:

• Ξάνθη: 145 Bq/m³8·
• Ικαρία και Χαλκιδική: 140·
• Σποράδες: 135·
• Καβάλα και Ροδόπη: 123·
• Λάρισα: 112·
• Λήμνος: 105·
• Δράμα: 104·
• Τρίκαλα: 103·
• Έβρος: 100.

Στις μεγάλες πόλεις οι μέσοι όροι είναι χαμηλότεροι: Θεσσαλονίκη 79, Πειραιάς και Ηράκλειο 47, Αχαΐα 43, και οι τομείς της Αθήνας από 29 έως 67 Bq/m³. Καμία περιφερειακή ενότητα δεν περνά κατά μέσο όρο τα 200 Bq/m³8. Ήδη το 2021, με περισσότερες από 3.000 μετρήσεις στον χάρτη, η ΕΕΑΕ έγραφε ότι σε επίπεδο περιφερειακών ενοτήτων δεν είχαν εντοπιστεί εκτεταμένες «περιοχές προτεραιότητας ραδονίου»9.

Για όλη τη χώρα, η ΕΕΑΕ εκτιμά τη μέση συγκέντρωση στις ισόγειες κατοικίες σε 77,3 Bq/m³5, με στάθμιση ως προς τον πληθυσμό. Ο απλός αριθμητικός μέσος όρος των μετρήσεων είναι 87,7 Bq/m³55.

Ποιο είναι το επίπεδο αναφοράς

Στην Ελλάδα, το εθνικό επίπεδο αναφοράς για τη συγκέντρωση ραδονίου μέσα σε κτίρια είναι 300 Bq/m³10, ως ετήσιος μέσος όρος. Το ίδιο ισχύει για τους χώρους εργασίας10. Η τιμή ακολουθεί την ευρωπαϊκή οδηγία, που ζητά από κάθε κράτος μέλος επίπεδο αναφοράς όχι πάνω από 300 Bq/m³11.

Κατά τον ορισμό του νόμου, επίπεδο αναφοράς είναι η τιμή πάνω από την οποία η έκθεση κρίνεται ακατάλληλη, χωρίς να είναι όριο που δεν μπορεί να ξεπεραστεί10. Δεν χωρίζει το ακίνδυνο από το επικίνδυνο: κατά τον ΠΟΥ, ο κίνδυνος αυξάνεται αναλογικά με τη συγκέντρωση2. Ο ΠΟΥ προτείνει εθνικό επίπεδο αναφοράς 100 Bq/m³2 και, όπου αυτό δεν είναι εφικτό, όχι πάνω από 3002. Για τις κατοικίες πάνω από το επίπεδο αναφοράς, το εθνικό σχέδιο δράσης για το ραδόνιο συστήνει μέτρα μείωσης12.

Πώς μετράς το σπίτι σου

Η ΕΕΑΕ μετρά με παθητικούς ανιχνευτές, μικρά δοσίμετρα που τα αφήνεις στο σπίτι και τα στέλνεις πίσω για ανάλυση. Κατά την αίτηση μέτρησης που δίνει σήμερα:

• οι ανιχνευτές μένουν στο σπίτι τουλάχιστον τέσσερις μήνες αλλά όχι πάνω από έξι·
• η ΕΕΑΕ συστήνει δύο, έναν στο καθιστικό και έναν στην κρεβατοκάμαρα·
• κάθε ανιχνευτής κοστίζει 25 ευρώ13 συν ΦΠΑ, και τα αποτελέσματα στέλνονται αφού καλυφθεί το κόστος13.

Οι μετρήσεις που γίνονται στο πλαίσιο της εθνικής χαρτογράφησης, μέσω των δήμων, παρέχονται δωρεάν12. Η ΕΕΑΕ προτιμά οι μακροχρόνιες μετρήσεις να γίνονται το φθινόπωρο και τον χειμώνα4.

Για άλλα εργαστήρια, τα κριτήρια αναγνώρισης για μετρήσεις στο πλαίσιο του εθνικού σχεδίου υπάρχουν ήδη, αλλά ως την έκθεση της ΕΕΑΕ για το 2025 κανένα δεν είχε κάνει αίτηση5.

Αν η τιμή βγει υψηλή

Η ΕΕΑΕ, με βάση το εγχειρίδιο του ΠΟΥ, αναφέρει τους τρόπους μείωσης που αυτό περιγράφει: ενεργητική και παθητική αποσυμπίεση του εδάφους, στεγανοποίηση επιφανειών, χρήση μεμβρανών και κατάλληλο αερισμό9. Κατά τον ΠΟΥ, τα παθητικά συστήματα μειώνουν το ραδόνιο μέσα στο σπίτι πάνω από 50%, και με ανεμιστήρα ακόμη περισσότερο. Βοηθά επίσης ο καλύτερος αερισμός του κτιρίου, ιδίως όταν γίνονται έργα εξοικονόμησης ενέργειας2.

Για τα νέα κτίρια, η ΕΕΑΕ συστήνει από το 2021 απλά μέτρα κατά την κατασκευή, όπως πλαστικές μεμβράνες κάτω από το δάπεδο και στεγανοποίηση των τοιχίων του υπογείου. Γράφει ότι ο κίνδυνος για αυξημένο ραδόνιο σε νέες κατοικίες στην Ελλάδα πρέπει να θεωρείται μικρός9. Το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας έχει πρακτικά ολοκληρώσει τεχνική οδηγία για τη μείωση του ραδονίου σε εσωτερικούς χώρους5.