Μπορεί η Ελλάδα να υποστηρίξει πυρηνικό πρόγραμμα;

Το εύκολο κομμάτι είναι ο αντιδραστήρας

Κάθε φορά που ανοίγει η κουβέντα για πυρηνική ενέργεια στην Ελλάδα, το ενδιαφέρον πηγαίνει κατευθείαν στη μηχανή: ποιος τύπος, τι μέγεθος, πόσο σύγχρονος. Αυτό είναι το κομμάτι που πωλείται. Υπάρχουν προμηθευτές, υπάρχουν σχέδια αδειοδοτημένα σε άλλες χώρες, υπάρχει τεκμηρίωση που μπορεί να μεταφερθεί. Εκείνο που δεν πωλείται είναι το κράτος που θα υποδεχτεί τον πυρηνικό σταθμό ηλεκτροπαραγωγής και θα τον ελέγχει για όσο λειτουργεί, και για πολύ αφότου σταματήσει.

Οι χώρες που εξέτασαν σοβαρά το ερώτημα δεν ξεκίνησαν από τον αντιδραστήρα. Ξεκίνησαν από τους τομείς στους οποίους πρέπει να μπορούν να απαντήσουν πριν αποφασίσουν: την εθνική πολιτική και τη δέσμευση που τη συνοδεύει, την ανεξάρτητη ρυθμιστική αρχή, το νομικό πλαίσιο, την πυρηνική ασφάλεια, τη φυσική προστασία των εγκαταστάσεων, τις διασφαλίσεις του πυρηνικού υλικού, τη χρηματοδότηση, το ηλεκτρικό δίκτυο, το ανθρώπινο δυναμικό, τη διαβούλευση με τους ενδιαφερόμενους, τη χωροθέτηση, την περιβαλλοντική προστασία, την ετοιμότητα έκτακτης ανάγκης, τον κύκλο καυσίμου, τα ραδιενεργά κατάλοιπα, τη συμμετοχή της εγχώριας βιομηχανίας και το σύστημα προμηθειών. Κανένα από αυτά δεν είναι διακοσμητικό, και κανένα δεν λύνεται με μια υπουργική απόφαση.

Η ελληνική συζήτηση συνήθως σταματά στο κόστος και στη σεισμικότητα. Είναι υπαρκτά ζητήματα, δεν είναι όμως αυτά που καθορίζουν τον ρυθμό. Το πιο αργό κομμάτι, σε κάθε χώρα που έχει περάσει από αυτή τη διαδρομή, είναι ο ανεξάρτητος ρυθμιστής και οι άνθρωποι που θα τον στελεχώσουν, μαζί με εκείνους που θα λειτουργήσουν και θα συντηρήσουν τη μονάδα. Το ερώτημα «μπορεί η Ελλάδα;» είναι θεσμικό ερώτημα με τεχνικό περιτύλιγμα.

Μια απόφαση που πρέπει να αντέξει τις κυβερνήσεις

Ένα πυρηνικό πρόγραμμα ζει περισσότερο από κάθε κυβέρνηση που θα το υπηρετήσει. Από την αρχική μελέτη σκοπιμότητας ως το τέλος του παροπλισμού, η διαδρομή κρατά δεκαετίες. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται γραπτή εθνική θέση, φορέας που έχει την ευθύνη της και λογοδοτεί γι’ αυτήν, χρονοδιάγραμμα με στάδια και σημεία ελέγχου και ένα πολιτικό έδαφος που δεν ανατρέπεται με κάθε εναλλαγή. Ένα πρόγραμμα που ξεκινά και σταματά κοστίζει χωρίς να παράγει τίποτα.

Τη γερμανική έξοδο την επικαλούνται συχνά ως ετυμηγορία για την τεχνολογία. Δεν εξηγείται μονοπαραγοντικά. Μετρούσαν η μακρά ιστορία του αντιπυρηνικού κινήματος, οι κοινοβουλευτικοί συσχετισμοί, οι νομικές δεσμεύσεις του κράτους απέναντι στους παραγωγούς, η μετατόπιση της κοινής γνώμης μετά τη Φουκουσίμα και οι επιλογές ενεργειακής πολιτικής που είχαν ήδη δρομολογηθεί. Όποιος τη διαβάζει ως καθαρά τεχνική κρίση, διαβάζει λάθος και το γερμανικό ερώτημα και το δικό μας.

Το νομικό πλαίσιο δεν είναι ένας νόμος. Χρειάζεται πρωτογενής νομοθεσία που ορίζει το καθεστώς αδειοδότησης, τις εξουσίες επιθεώρησης και επιβολής, την ακτινοπροστασία, τη μεταφορά ραδιενεργών υλικών, τη φυσική προστασία, τη διαχείριση των καταλοίπων και τη χρηματοδότηση του παροπλισμού. Σε αυτά προστίθεται το καθεστώς αστικής ευθύνης: αντικειμενική ευθύνη του φορέα λειτουργίας, υποχρεωτική χρηματοοικονομική κάλυψη και κρατικό στρώμα πάνω από αυτήν. Χωρίς αυτό το καθεστώς, κανένας προμηθευτής και κανένας δανειστής δεν υπογράφει. Ως κράτος μέλος της ΕΕ η Ελλάδα βρίσκεται ήδη μέσα σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο ακτινοπροστασίας και ελέγχου πυρηνικών υλικών, αλλά η απόσταση από αυτό ως το πλαίσιο που απαιτεί ένας σταθμός ηλεκτροπαραγωγής είναι μεγάλη.

Ο ρυθμιστής δεν αγοράζεται μαζί με τον αντιδραστήρα

Ανεξαρτησία σημαίνει πολύ περισσότερα από ένα χωριστό ταμπελάκι: διαχωρισμό από όποιον προωθεί την πυρηνική επιλογή και από όποιον έχει την ιδιοκτησία του σταθμού, δικό του προϋπολογισμό που δεν εξαρτάται από τη διάθεση του υπουργείου, μισθολόγιο που μπορεί να τραβήξει μηχανικούς από τη βιομηχανία και νομική εξουσία να σταματήσει εργασία. Οι αποφάσεις πρέπει να στέκουν σε τεχνική αιτιολογία και να ελέγχονται δικαστικά, όχι να γίνονται αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης.

Το εύρος της δουλειάς είναι μεγαλύτερο από όσο φαίνεται. Ο ρυθμιστής αξιολογεί ένα σχέδιο που δεν επέλεξε ο ίδιος, αδειοδοτεί κατά στάδια, από τη θέση και την κατασκευή ως τη θέση σε λειτουργία και τον παροπλισμό, επιθεωρεί εργοτάξιο και εργοστάσια κατασκευής εξαρτημάτων, παρακολουθεί την αλυσίδα προμήθειας και κρίνει τη μελέτη ασφάλειας που συντάσσει ο φορέας λειτουργίας. Για να τα κάνει, χρειάζεται τεχνική υποστήριξη: εργαστήρια, υπολογιστικά εργαλεία ανάλυσης, συμβάσεις εμπειρογνωμοσύνης και αξιολόγηση από ομότιμους στο εξωτερικό.

Αυτή η ικανότητα χτίζεται μόνο με τον χρόνο και με πραγματική δουλειά. Η αξιοπιστία μιας ρυθμιστικής αρχής φαίνεται στις στιγμές που λέει όχι, και ένας ρυθμιστής που εμφανίζεται ως υποστηρικτής του προγράμματος έχει ήδη χάσει τον λόγο ύπαρξής του. Εδώ χάνεται ο περισσότερος χρόνος σε κάθε νεοεισερχόμενη χώρα, και εδώ δεν βοηθά ούτε το χρήμα ούτε η εισαγόμενη τεχνολογία.

Ανθρώπινο δυναμικό: η διαδρομή που δεν συντομεύεται

Οι ειδικότητες που χρειάζονται δεν αποτελούν ενιαία οικογένεια. Επιθεωρητές της ρυθμιστικής αρχής, αδειοδοτημένοι χειριστές αιθούσης ελέγχου, μηχανικοί συντήρησης και χημείας, υπεύθυνοι ακτινοπροστασίας, μηχανικοί διασφάλισης ποιότητας, όσοι συντάσσουν τα σχέδια έκτακτης ανάγκης και οι πανεπιστημιακοί που θα διδάξουν τους επόμενους. Η κάθε ειδικότητα έχει δική της διαδρομή, και όλες τραβούν από την ίδια δεξαμενή.

Η Ελλάδα διαθέτει ακαδημαϊκή βάση σε φυσική και σε ακτινοπροστασία, και Έλληνες μηχανικούς που δουλεύουν σε πυρηνικά προγράμματα του εξωτερικού. Αυτό είναι υλικό, όχι έτοιμη ικανότητα. Ένας επιθεωρητής ωριμάζει βλέποντας εγκαταστάσεις σε λειτουργία, ένας χειριστής εκπαιδεύεται σε προσομοιωτή και σε πραγματικό σταθμό, και η εκπαίδευση περνά υποχρεωτικά από αποσπάσεις σε χώρες που ήδη λειτουργούν μονάδες, με συμφωνίες που κάποιος πρέπει να υπογράψει πολύ νωρίτερα.

Εδώ βρίσκεται και η πολιτικά δυσάρεστη αλήθεια. Κανείς δεν χτίζει καριέρα σε κλάδο που ίσως δεν υπάρξει, οπότε το κράτος πρέπει να χρηματοδοτήσει θέσεις, υποτροφίες και αποσπάσεις πριν φανεί οτιδήποτε απτό, με ορίζοντα που ξεπερνά τη θητεία εκείνων που υπογράφουν. Η κουλτούρα ασφάλειας ταξιδεύει μέσα από ανθρώπους που έχουν δουλέψει μέσα σε αυτήν. Δεν εισάγεται με εγχειρίδιο διαδικασιών.

Δίκτυο και χωροθέτηση: η ακτογραμμή δεν αρκεί

Η πυρηνική παραγωγή είναι χαμηλών εκπομπών και κατανεμητέα. Δεν είναι ανανεώσιμη και δεν είναι αυτόματα «πράσινη», και η ευρωπαϊκή Ταξινομία την περιλαμβάνει υπό αυστηρές προϋποθέσεις, με ρητές απαιτήσεις για τη διαχείριση των καταλοίπων και τη χρηματοδότηση του παροπλισμού1. Στο δίκτυο, η ιδιότητα που μετράει είναι το σταθερό φορτίο. Μια μεγάλη μονάδα σε ένα συγκριτικά μικρό σύστημα γίνεται η μεγαλύτερη μεμονωμένη τροφοδοσία, και το σύστημα πρέπει να μπορεί να τη χάσει ακαριαία χωρίς να καταρρεύσει. Αυτό ορίζει εφεδρεία, αδράνεια, απαιτήσεις διασυνδέσεων και, αντίστροφα, το μέγιστο μέγεθος μονάδας που έχει νόημα.

Η χωροθέτηση κρίνεται σε πολύ περισσότερα από την πρόσβαση σε νερό. Εξετάζονται ο σεισμικός κίνδυνος και η ενεργότητα των ρηγμάτων, η παράκτια πλημμύρα και το τσουνάμι, τα γεωτεχνικά χαρακτηριστικά του υπεδάφους, η διαθεσιμότητα ψυκτικού νερού και η αντοχή του αποδέκτη στη θερμική απόρριψη, τα ακραία καιρικά φαινόμενα, οι γειτονικές βιομηχανικές και αεροπορικές πηγές κινδύνου, η κατανομή του πληθυσμού και το κατά πόσο τα προστατευτικά μέτρα είναι πρακτικά εφικτά, οι διαδρομές μεταφοράς βαρέων εξαρτημάτων, η σύνδεση με το δίκτυο και η φύλαξη της εγκατάστασης. Η ανάλυση αυτή γίνεται από τη ρυθμιστική αρχή και τον φορέα υλοποίησης με μετρήσεις πεδίου, όχι σε άρθρο.

Παράλληλα προχωρά η περιβαλλοντική αδειοδότηση, με μελέτη επιπτώσεων και διασυνοριακή διαβούλευση όπου απαιτείται, και με ραδιολογική καταγραφή αναφοράς πολύ πριν ξεκινήσει η κατασκευή, ώστε να υπάρχει βάση σύγκρισης αργότερα. Η διαβούλευση με τους ενδιαφερόμενους είναι τεχνική εργασία με δικό της προϋπολογισμό και προσωπικό, όχι δημόσιες σχέσεις της τελευταίας στιγμής. Η τοπική κοινωνία λειτουργεί στην πράξη σαν να έχει δικαίωμα αρνησικυρίας, ακόμη κι όταν τυπικά δεν το έχει, και διαβούλευση που φτάνει αφού έχουν παρθεί οι αποφάσεις είναι ο γρηγορότερος τρόπος να χαθεί μια θέση.

Ασφάλεια, προστασία, διασφαλίσεις, ετοιμότητα

Η πυρηνική ασφάλεια στηρίζεται σε διαδοχικά επίπεδα άμυνας. Μετά τη διακοπή της αλυσιδωτής σχάσης, η ενεργός ζώνη συνεχίζει να βγάζει παραμένουσα θερμότητα, οπότε η ψύξη πρέπει να εξασφαλίζεται και σε σενάρια απώλειας ρεύματος, ενώ το περιοριστικό κέλυφος υπάρχει για να κρατήσει τα ραδιενεργά υλικά μέσα αν όλα τα προηγούμενα αποτύχουν. Οι κατηγορίες δεν συγχέονται: ένας RBMK, οι μονάδες της Φουκουσίμα και ένα σύγχρονο σχέδιο γενιάς III ή III+ είναι διαφορετικές μηχανές με διαφορετικές διαδρομές αστοχίας, ενώ οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες αποτελούν ακόμη διαφορετική συζήτηση. Σοβαρό ατύχημα δεν είναι αδύνατο σε καμία από αυτές. Ο στόχος του σχεδιασμού είναι πολύ χαμηλή πιθανότητα και συνέπειες που μένουν στην εγκατάσταση. Για τις συνέπειες των ιστορικών ατυχημάτων, οι εκτιμήσεις διαφέρουν ανά μελέτη και μεθοδολογία, γι’ αυτό δεν δίνονται εδώ.

Η πυρηνική προστασία είναι άλλο πεδίο από την ασφάλεια. Το κράτος ορίζει το design basis threat, δηλαδή την απειλή που πρέπει να αντέξει η εγκατάσταση, και πάνω σε αυτό χτίζονται η φυσική προστασία, ο έλεγχος προσωπικού, η αντιμετώπιση της εσωτερικής απειλής, η κυβερνοασφάλεια των συστημάτων ελέγχου και η ένοπλη απόκριση, που δεν είναι δουλειά του φορέα λειτουργίας αλλά της αστυνομίας και των ενόπλων δυνάμεων. Το ζητούμενο είναι να συνεργάζονται όλοι αυτοί άμεσα, την ώρα του συμβάντος.

Οι διασφαλίσεις είναι η λογιστική του πυρηνικού υλικού: μέτρηση, καταγραφή, δηλώσεις, πρόσβαση επιθεωρητών, εθνικό σύστημα ελέγχου. Για ένα κράτος μέλος της ΕΕ αυτό γίνεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο παράλληλα με το διεθνές. Είναι η προϋπόθεση για να φτάσει καύσιμο στη χώρα.

Η ετοιμότητα έκτακτης ανάγκης, τέλος, αφορά τη γύρω περιοχή. Ζώνες σχεδιασμού, κριτήρια απόφασης για παραμονή σε κλειστό χώρο ή απομάκρυνση, διανομή ιωδίου, νοσοκομειακή και μετρητική ικανότητα, ενημέρωση γειτονικών κρατών και ασκήσεις με πραγματική συμμετοχή του πληθυσμού. Ο φορέας πολιτικής προστασίας πρέπει να το κατέχει, όχι να το αρχειοθετεί.

Χρήματα, βιομηχανία και προμήθειες

Το κόστος ενός σταθμού είναι σχεδόν όλο κεφαλαιακό και πληρώνεται στην αρχή, ενώ το καύσιμο είναι μικρό μέρος του λειτουργικού. Αυτό μεταθέτει το βάρος στο κόστος κεφαλαίου και στον χρόνο κατασκευής: με κάθε καθυστέρηση οι τόκοι ανατοκίζονται, και το κόστος περνά στην τελική τιμή της ενέργειας. Χρηματοδότηση αμιγώς αγοραίου κινδύνου πρακτικά δεν υπάρχει για τέτοια έργα, οπότε η συζήτηση καταλήγει σε δομές με κρατική στήριξη, από συμβάσεις επί διαφοράς (CfD) και μοντέλα ρυθμιζόμενης περιουσιακής βάσης (RAB) ως εγγυήσεις ή άμεση συμμετοχή του δημοσίου. Καθεμιά περνά από έλεγχο κρατικών ενισχύσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, και ο σχεδιασμός της είναι εξίσου δύσκολος με το τεχνικό μέρος.

Οι προβλέψεις κόστους και χρόνου που δίνει ένας κατασκευαστής για ένα νέο σχέδιο είναι προβλέψεις. Η ευρωπαϊκή εμπειρία με τις πρώτες μονάδες νέων σχεδίων δείχνει ότι η κατασκευή κράτησε σημαντικά περισσότερο και κόστισε σημαντικά περισσότερο από την αρχική εκτίμηση. Ένας τέτοιος αριθμός πρέπει να διαβάζεται ως εμπορικός ισχυρισμός που μένει να ελεγχθεί.

Στην προμηθευτική αλυσίδα, η διαφορά από ένα συνηθισμένο βιομηχανικό έργο είναι το καθεστώς ποιότητας. Απαιτούνται πιστοποιημένα συστήματα διασφάλισης ποιότητας, ιχνηλασιμότητα υλικών, πιστοποιημένες συγκολλήσεις, έλεγχος για πλαστά ή μη συμμορφούμενα εξαρτήματα και παραγγελίες μακράς παράδοσης για βαριά χυτά και σφυρήλατα που παράγονται από λίγες μονάδες παγκοσμίως. Η ελληνική βιομηχανία μπορεί να πιστοποιηθεί για μέρος αυτής της δουλειάς, όμως η πιστοποίηση είναι έργο από μόνη της. Στόχοι εγχώριας συμμετοχής που τίθενται ψηλά για πολιτικούς λόγους καθυστερούν την κατασκευή αντί να ενισχύουν την οικονομία.

Καύσιμο, κατάλοιπα και ο λογαριασμός που δεν κλείνει

Καμία νεοεισερχόμενη χώρα δεν χρειάζεται δικό της εμπλουτισμό ουρανίου-235 ή δική της κατασκευή καυσίμου. Χρειάζεται συμβάσεις προμήθειας, διαφοροποίηση πηγών, απόθεμα ασφαλείας και επίγνωση ότι το εμπρόσθιο μέρος του κύκλου καυσίμου είναι συγκεντρωμένο σε λίγους παίκτες, άρα εκθέτει τη χώρα σε γεωπολιτικό κίνδυνο. Ας ειπωθεί και το προφανές: μια χώρα με μεγάλο πυρηνικό στόλο εξακολουθεί να εισάγει ουράνιο και να εισάγει ορυκτά καύσιμα για τις υπόλοιπες χρήσεις της, οπότε «ενεργειακή ανεξαρτησία» είναι λάθος λέξη. Αλλάζει το προφίλ της εξάρτησης· η εξάρτηση μένει.

Το αναλωμένο καύσιμο βγαίνει από την ενεργό ζώνη θερμό και ισχυρά ραδιενεργό, μένει σε δεξαμενή και μετά μπορεί να περάσει σε ξηρή αποθήκευση. Αυτή είναι ενδιάμεση λύση, όχι τελική. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο απαιτεί από κάθε κράτος εθνική πολιτική και εθνικό πρόγραμμα διαχείρισης αναλωμένου καυσίμου και ραδιενεργών καταλοίπων, με διαδρομή προς τελική διάθεση και με χρηματοδότηση που εξασφαλίζεται όσο ο σταθμός παράγει. Προγράμματα βαθιάς γεωλογικής διάθεσης σε προχωρημένο στάδιο υπάρχουν σε λίγες χώρες παγκοσμίως. Οι υπόλοιπες στηρίζονται στην ενδιάμεση αποθήκευση και σε μια απόφαση που δεν έχει ακόμη ληφθεί.

Η ειλικρινής απάντηση στο αρχικό ερώτημα δεν είναι ούτε ναι ούτε όχι. Τίποτα στη μηχανική βάση της χώρας δεν απαγορεύει ένα πυρηνικό πρόγραμμα. Ταυτόχρονα, τίποτα από όσα αφορούν ειδικά σταθμό ηλεκτροπαραγωγής δεν υπάρχει σήμερα σε λειτουργική μορφή. Ρυθμιστική αρχή, ακτινοπροστασία, ετοιμότητα έκτακτης ανάγκης, καθεστώς αστικής ευθύνης, διεθνείς συμβάσεις και διασφαλίσεις υπάρχουν ήδη· ό,τι λείπει δεν επιταχύνεται με χρήμα ή με εισαγόμενη τεχνολογία, γιατί αφορά θεσμούς και ανθρώπους. Όποιος αποφασίσει να το ανοίξει, στην πραγματικότητα αποφασίζει να ενισχύσει τη ρυθμιστική αρχή και να εκπαιδεύσει μια γενιά μηχανικών πολύ πριν ρίξει σκυρόδεμα, και να δεσμεύσει το κράτος για τα κατάλοιπα και τον παροπλισμό πολύ αφότου σβήσει η τελευταία λάμπα που θα έχει ανάψει αυτή η μονάδα.