Από την απόφαση στο ρεύμα: πόσα χρόνια θα έπαιρνε στην Ελλάδα

Τι πρέπει να υπάρξει πριν από κάθε τεχνική απόφαση

Πριν επιλεγεί τεχνολογία, πριν συζητηθεί τοποθεσία και πριν μπει μπετόν, μια χώρα χωρίς πυρηνικό πρόγραμμα χρειάζεται τρία πράγματα που δεν αγοράζονται.

Το πρώτο είναι νομικό πλαίσιο για σταθμό ηλεκτροπαραγωγής: κανόνες που ορίζουν ποιος αδειοδοτεί, με ποια κριτήρια και ποιος ευθύνεται σε περίπτωση ζημίας. Στις διεθνείς συμβάσεις η χώρα είναι ήδη συμβαλλόμενο μέρος: για την πυρηνική ασφάλεια (ν. 2480/1997), για το αναλωμένο καύσιμο και τα ραδιενεργά κατάλοιπα (ν. 2824/2000), για τη φυσική προστασία των πυρηνικών υλικών και την τροποποίησή της (ν. 1636/1986 και ν. 3990/2011), για την έγκαιρη ειδοποίηση και τη συνδρομή από το 1991, στη Συνθήκη μη Διάδοσης (ν. 437/1970) με πλήρεις διασφαλίσεις και Πρόσθετο Πρωτόκολλο (ν. 2805/2000), και στη Σύμβαση των Παρισίων για την αστική ευθύνη με το Πρωτόκολλο του 2004 (ν. 3787/2009)1. Θα έπρεπε να εφαρμοστούν και σε σταθμό ηλεκτροπαραγωγής.

Το δεύτερο είναι ρυθμιστική αρχή με πραγματική ικανότητα να αξιολογήσει ένα σχέδιο. Η Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας είναι ήδη η αρμόδια ρυθμιστική αρχή για την πυρηνική ασφάλεια και την ακτινοπροστασία· η αδειοδότηση και εποπτεία σταθμού ηλεκτροπαραγωγής είναι όμως διαφορετικό αντικείμενο, που θέλει κανόνες αδειοδότησης σταθμών, οι οποίοι δεν εφαρμόζονται σήμερα, και διαφορετικές εξειδικεύσεις.

Το τρίτο είναι άνθρωποι. Μηχανικοί σε νετρονική, θερμοϋδραυλική, υλικά, σεισμική μηχανική, ψηφιακά συστήματα ελέγχου, ανθρώπινους παράγοντες, και στη ρυθμιστική πλευρά και στην πλευρά του φορέα. Αυτοί εκπαιδεύονται σε βάθος χρόνου και δεν προσλαμβάνονται μαζικά από την αγορά.

Η σειρά των σταδίων

Μετά τη θεσμική βάση έρχεται η προκαταρκτική φάση: εθνική ενεργειακή στρατηγική που εξηγεί τον λόγο, μελέτες σκοπιμότητας που εξετάζουν αν το σύστημα το σηκώνει, και διερεύνηση περιοχών με τεχνικά κριτήρια. Παράλληλα γίνεται η διαβούλευση, που καθορίζει αν το έργο έχει νομιμοποίηση.

Ακολουθεί η επιλογή τεχνολογίας και προμηθευτή, με διαγωνιστική διαδικασία και διαπραγμάτευση συμβάσεων που περιλαμβάνουν και το ποιος σηκώνει το ρίσκο υπέρβασης. Έπειτα η αδειοδότηση, που είναι αλυσίδα: αξιολόγηση σχεδιασμού, άδεια χώρου, άδεια κατασκευής, εγκρίσεις κατά τη διάρκεια, άδεια λειτουργίας.

Η κατασκευή γίνεται μέσα σε αυτή την αλυσίδα, όχι μετά από αυτήν, με σημεία όπου η δουλειά σταματά μέχρι να δοθεί έγκριση. Και πριν από τη λειτουργία υπάρχει η φάση θέσης σε λειτουργία: δοκιμές συστημάτων, φόρτωση καυσίμου, σταδιακή ανύψωση ισχύος, καθεμία με δική της έγκριση.

Παράλληλα με όλα αυτά προχωρούν πράγματα που συχνά ξεχνιούνται: εξασφάλιση προμήθειας καυσίμου για τη ζωή της μονάδας, σχέδιο διαχείρισης καταλοίπων, ταμείο παροπλισμού, σχέδιο ετοιμότητας έκτακτης ανάγκης με τη συμμετοχή της πολιτικής προστασίας και ενισχύσεις του δικτύου ώστε να δεχτεί τη μονάδα.

Τι συμπιέζεται και τι όχι

Μερικά στάδια προχωρούν παράλληλα, και εκεί κερδίζεται χρόνος. Η θεσμική προετοιμασία μπορεί να γίνεται ενώ ωριμάζουν οι μελέτες. Η εκπαίδευση προσωπικού μπορεί, και πρέπει, να ξεκινήσει πολύ νωρίς.

Άλλα δεν συμπιέζονται. Η ρυθμιστική αξιολόγηση περιορίζεται από τον αριθμό των ειδικών που μπορούν να την κάνουν, και αυτοί δεν πολλαπλασιάζονται με χρήμα σε σύντομο χρόνο. Η διαβούλευση επιταχύνεται μόνο εις βάρος της νομιμοποίησης, και αυτός είναι ο πιο ακριβός τρόπος να κερδίσεις χρόνο.

Υπάρχει και ένας μηχανισμός που μεγεθύνει καθυστερήσεις: η υποβολή ανώριμου φακέλου. Όταν ένα σχέδιο κατατίθεται πριν ολοκληρωθεί, η αξιολόγηση γίνεται πάνω σε φάκελο που ακόμη αλλάζει, και τελικά χάνεται περισσότερος χρόνος απ’ όσο υποτίθεται ότι κερδίζεται.

Γιατί δεν δίνεται εδώ αριθμός

Θα ήταν εύκολο να γραφτεί ένα εύρος ετών, και θα διαβαζόταν σαν εκτίμηση. Δεν θα ήταν: για την Ελλάδα δεν υπάρχει επιλεγμένη τεχνολογία, δεν εφαρμόζεται πλαίσιο αδειοδότησης σταθμών ηλεκτροπαραγωγής (το π.δ. 60/2012 είναι το γενικό πλαίσιο πυρηνικής ασφάλειας) και δεν υπάρχει αποφασισμένο σχήμα χρηματοδότησης. Ένας αριθμός χωρίς αυτά είναι επινόηση με τη μορφή πρόβλεψης. Έχει ξεκινήσει η Φάση 1: η Πράξη 28/2026 συνέστησε Επιτροπή που μέσα σε 24 μήνες2 θα εκπονήσει Τελική Έκθεση με ανάλυση θεσμικών ελλείψεων, προμελέτες σκοπιμότητας και οδικό χάρτη2. Η Επιτροπή εισηγείται και το Υπουργικό Συμβούλιο αποφασίζει· απόφαση για κατασκευή σταθμού δεν έχει ληφθεί.

Όσα μπορούν να ειπωθούν με ασφάλεια είναι ποιοτικά και αρκετά κατατοπιστικά: ο ορίζοντας μετριέται σε δεκαετίες, το αργό κομμάτι είναι θεσμικό και ανθρώπινο και όχι κατασκευαστικό, και η πρώτη μονάδα μιας χώρας αργεί συστηματικά περισσότερο από κάθε επόμενη.

Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι η πυρηνική ενέργεια δεν είναι απάντηση σε τρέχουσα ενεργειακή πίεση. Ό,τι κι αν αποφασιζόταν, δεν θα άλλαζε τίποτα στα επόμενα χρόνια. Είναι επιλογή για το μείγμα των δεκαετιών που έρχονται, και αξιολογείται με αυτό το μέτρο.

Μια τελευταία παρατήρηση για τα SMR, που παρουσιάζονται συχνά ως συντόμευση: μικρότερη μονάδα σημαίνει δυνητικά συντομότερη κατασκευή, όχι όμως και συντομότερη θεσμική προετοιμασία. Σήμερα λειτουργούν ή κατασκευάζονται ελάχιστα σχέδια, ενώ η αδειοδότηση, η χρηματοδότηση, το καύσιμο και η παραγωγή σε σειρά παραμένουν σημαντικές αβεβαιότητες.