Πώς συγκρίνονται πραγματικά οι κίνδυνοι των πηγών ενέργειας

Γιατί η σύγκριση με μεμονωμένα ατυχήματα δίνει λάθος απάντηση

Η κουβέντα για τους κινδύνους της ενέργειας ξεκινά σχεδόν πάντα από ονόματα ατυχημάτων. Ο ένας θυμάται ένα, ο άλλος απαντά με ένα άλλο, και η συζήτηση κλείνει χωρίς να έχει μετρηθεί τίποτα. Τα ατυχήματα μετράνε, προφανώς. Το μεθοδολογικό λάθος βρίσκεται αλλού: το ατύχημα είναι γεγονός, ενώ ο κίνδυνος είναι ρυθμός. Δηλαδή βλάβη ανά μονάδα ενέργειας που πήραμε από την αλυσίδα.

Η στρέβλωση αφορά και τον αριθμητή και τον παρονομαστή. Στον αριθμητή μπαίνει μόνο ό,τι μοιάζει με ατύχημα, δηλαδή ό,τι έχει τόπο, ώρα και εικόνα. Στον παρονομαστή δεν μπαίνει τίποτα: κανείς δεν ρωτάει πόση ηλεκτρική ενέργεια έδωσε η κάθε αλυσίδα στο διάστημα που εξετάζουμε, με πόσες μονάδες και για πόσα χρόνια λειτουργίας. Είναι σαν να συγκρίνει κανείς την οδική ασφάλεια ανάμεσα σε χώρες μετρώντας μόνο τα δυστυχήματα, χωρίς τα οχήματα και τα χιλιόμετρα που διανύθηκαν.

Υπάρχει και ένα φίλτρο επιλογής. Ποια ατυχήματα μπαίνουν στη συζήτηση το κρίνει η μνήμη, όχι η ζημιά. Μια αλυσίδα που βλάπτει συνεχώς, λίγο κάθε μέρα, μέσα από την κανονική της λειτουργία, δεν παράγει ποτέ «συμβάν»: δεν έχει επέτειο, δεν έχει τοποθεσία, δεν έχει φωτογραφία. Στη συζήτηση δεν εμφανίζεται καθόλου, ενώ στα δεδομένα υπάρχει.

Ο παρονομαστής: βλάβη ανά μονάδα παραγόμενης ενέργειας

Η σοβαρή βιβλιογραφία κάνει κάτι απλό και ενοχλητικά αποτελεσματικό: κανονικοποιεί. Μετράει τη βλάβη ανά μονάδα ηλεκτρικής ενέργειας που παραδόθηκε. Ο λόγος είναι πρακτικός. Οι τεχνολογίες διαφέρουν σε μέγεθος στόλου, σε συντελεστή χρησιμοποίησης, σε διάρκεια ζωής, σε γεωγραφία και σε εποχή κατασκευής. Ένα απόλυτο σύνολο θυμάτων περιγράφει κυρίως πόσο διαδεδομένη ήταν μια τεχνολογία, όχι πόσο επικίνδυνη είναι ανά μονάδα υπηρεσίας.

Οι δείκτες που χρησιμοποιούνται σοβαρά είναι διακριτοί μεταξύ τους και απαντούν σε διαφορετικές ερωτήσεις:

Ο αριθμητής δεν είναι ομοιογενής, και εκεί κρύβεται μεγάλο μέρος της διαφωνίας. Κάποιοι θάνατοι μετριούνται ένας ένας: εργάτης που έπεσε, πλήρωμα που χάθηκε σε μεταφορά, θύματα κατάρρευσης. Άλλοι δεν μετριούνται, υπολογίζονται: προκύπτουν από επιδημιολογικά μοντέλα ως στατιστική υπερβάλλουσα θνησιμότητα σε έναν πληθυσμό. Ένας έντιμος πίνακας κρατάει τις κατηγορίες χωριστά και λέει ποια μέθοδος γέννησε την κάθε τιμή.

Ο δείκτης είναι εύθραυστος ακριβώς εκεί που ορίζεται: στο όριο του συστήματος, δηλαδή πού σταματάει η αλυσίδα· στον χρονικό ορίζοντα, δηλαδή αν μετρώνται και οι θάνατοι που εμφανίζονται πολύ αργότερα· και στην προέλευση των δεδομένων. Άλλαξε το όριο και αλλάζει η κατάταξη. Γι’ αυτό εδώ δεν παρατίθεται καμία τιμή. Οι αριθμοί μπαίνουν μαζί με τη μελέτη που τους παρήγαγε και με τις παραδοχές της.

• Θάνατοι ανά μονάδα παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας, ώστε τεχνολογίες με διαφορετικό μέγεθος στόλου να μπαίνουν στην ίδια βάση.
• Επαγγελματικός κίνδυνος σε όλη την αλυσίδα, από την εξόρυξη ως τον παροπλισμό και τη διαχείριση των καταλοίπων.
• Κίνδυνος σοβαρού ατυχήματος, δηλαδή σπάνια γεγονότα με μεγάλη συνέπεια, που δεν χωράνε σε έναν μέσο όρο.
• Επιπτώσεις της χρόνιας ατμοσφαιρικής ρύπανσης στον πληθυσμό, που προκύπτουν επιδημιολογικά και όχι από καταμέτρηση.
• Εκπομπές κύκλου ζωής, σε ισοδύναμο διοξειδίου του άνθρακα ανά μονάδα ηλεκτρικής ενέργειας.
• Μέγιστη εύλογη συνέπεια, δηλαδή το χειρότερο εύλογο αποτέλεσμα μιας αξιόπιστης ακολουθίας αστοχίας.

Ολόκληρη η αλυσίδα, όχι ο σταθμός

Ο κίνδυνος μιας τεχνολογίας δεν περιορίζεται στον περίβολο του σταθμού. Ξεκινάει από την εξόρυξη και την κατεργασία των πρώτων υλών, περνάει από τη μεταφορά, το εργοτάξιο και τη συναρμολόγηση, συνεχίζει στη λειτουργία και τη συντήρηση, και τελειώνει στον παροπλισμό και στη διαχείριση των καταλοίπων. Ο επαγγελματικός δείκτης μετράει όλη αυτή τη διαδρομή, με τα ίδια κριτήρια για κάθε οικογένεια τεχνολογιών.

Το πού συγκεντρώνεται ο κίνδυνος αλλάζει ανά περίπτωση. Στις αλυσίδες καύσης βαραίνουν η εξόρυξη και η μαζική μεταφορά μεγάλων όγκων. Στα αιολικά βαραίνει η εργασία σε ύψος, στην ανέγερση και στη συντήρηση. Στα φωτοβολταϊκά, η εγκατάσταση σε στέγες και η βιομηχανική επεξεργασία υλικών. Στα υδροηλεκτρικά, το ίδιο το κατασκευαστικό έργο. Στην πυρηνική αλυσίδα, η εξόρυξη και η κατεργασία του καυσίμου, το εργοτάξιο, και μετά η ακτινοπροστασία του προσωπικού στη λειτουργία και στη συντήρηση.

Από εκεί βγαίνει ένα συμπέρασμα που χαλάει πολλά έτοιμα επιχειρήματα: μια τεχνολογία μπορεί να έχει ελάχιστο κίνδυνο στη φάση λειτουργίας και αξιοσημείωτο κίνδυνο ανάντη, στα ορυχεία και στα εργοστάσια που της δίνουν τα υλικά. Η σύγκριση που σταματάει στην περίφραξη του σταθμού μετράει το εύκολο κομμάτι και το παρουσιάζει ως σύνολο.

Η χρόνια ρύπανση βλάπτει με άλλον μηχανισμό

Η καύση βγάζει αιωρούμενα σωματίδια, οξείδια του αζώτου και του θείου. Τα λεπτότερα σωματίδια φτάνουν βαθιά στον πνεύμονα και περνούν στην κυκλοφορία. Δεν σκοτώνουν κάποιον την ημέρα που εισπνέεται η δόση. Επιταχύνουν καρδιαγγειακή και αναπνευστική νόσο και κόβουν χρόνια ζωής, σε πληθυσμιακή κλίμακα, πολύ αργότερα από την έκθεση.

Αυτός ο μηχανισμός δεν αφήνει θύμα με όνομα. Δεν υπάρχει πιστοποιητικό θανάτου που να γράφει τη λέξη «ρύπανση». Η βλάβη εκτιμάται στατιστικά: συγκρίνεται η θνησιμότητα ενός πληθυσμού με εκείνη που θα είχε ο ίδιος πληθυσμός σε χαμηλότερη έκθεση, και η διαφορά αποδίδεται στην έκθεση. Πρόκειται για πραγματικούς θανάτους, με τρόπο μέτρησης που δεν μοιάζει καθόλου με καταμέτρηση.

Το βάρος αυτό είναι συνεχές, διάχυτο και δεν σταματάει ποτέ για να το προσέξουμε. Στις κανονικοποιημένες συγκρίσεις που κυκλοφορούν, για τις αλυσίδες καύσης κυριαρχεί ο όρος της χρόνιας ρύπανσης, και αυτό εξηγεί γιατί η κατάταξη με τη μέθοδο απέχει τόσο από την κατάταξη με τη μνήμη. Τιμές για αυτόν τον όρο δεν δίνονται εδώ.

Ο κίνδυνος σοβαρού ατυχήματος μετριέται χωριστά

Ένας μέσος όρος δεν περιγράφει καλά ένα σπάνιο γεγονός με μεγάλη συνέπεια. Γι’ αυτό ο κίνδυνος σοβαρού ατυχήματος εξετάζεται με δικό του δείκτη, με πιθανοτική ανάλυση ασφάλειας: χαρτογραφούνται ακολουθίες αστοχίας, εκτιμάται η συχνότητα της καθεμιάς, υπολογίζεται η συνέπεια, και από εκεί βγαίνει η συνεισφορά στον συνολικό κίνδυνο. Η λογική της άμυνας σε βάθος, δηλαδή πολλαπλά και ανεξάρτητα επίπεδα προστασίας, υπάρχει ακριβώς επειδή καμία μεμονωμένη διάταξη δεν θεωρείται αλάνθαστη.

Το βαρύ άκρο της κατανομής δεν είναι πυρηνικό προνόμιο. Αστοχία μεγάλου φράγματος, εγκαταστάσεις υγροποιημένου αερίου, χημικές μονάδες και δίκτυα μεταφοράς έχουν και αυτά σπάνια σενάρια με μεγάλη συνέπεια, και εξετάζονται με τα ίδια εργαλεία. Η σύγκριση ανάμεσά τους γίνεται και πάλι με κανονικοποιημένους δείκτες και εκτιμώμενες συχνότητες.

Μέσα στην ίδια την πυρηνική τεχνολογία, η γενίκευση είναι το χειρότερο που μπορεί να κάνει κανείς. Ένας αντιδραστήρας τύπου RBMK είχε συγκεκριμένα σχεδιαστικά χαρακτηριστικά και δεν διέθετε πλήρες περιοριστικό κέλυφος, κάτι που δεν ισχύει για τους αντιδραστήρες ελαφρού ύδατος της δυτικής σχεδίασης. Στη Φουκουσίμα η αιτιακή αλυσίδα ήταν άλλη: απώλεια της τελικής καταβόθρας θερμότητας (ultimate heat sink) και της ηλεκτρικής τροφοδοσίας, ενώ η παραμένουσα θερμότητα συνέχιζε να παράγεται στην ενεργό ζώνη μετά την παύση της σχάσης. Από τα σχέδια γενιάς III και III+, άλλα στηρίζονται σε παθητικά συστήματα και άλλα σε πολλαπλές εφεδρικές ενεργητικές διαδρομές· κοινό σε όλα είναι ότι προβλέπουν από τον σχεδιασμό την αντιμετώπιση σοβαρού ατυχήματος. Οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες (SMR) είναι ακόμη άλλη κατηγορία. Τα περισσότερα σχέδιά τους βρίσκονται σε προαδειοδότηση, σε αδειοδότηση ή σε πρωιμότερο στάδιο, μόνο ελάχιστα έχουν φτάσει σε κατασκευή ή λειτουργία, και για όλη την κατηγορία μένουν ανοιχτά η αδειοδότηση, η χρηματοδότηση και το καύσιμο.

Τίποτα από αυτά δεν κάνει το σοβαρό ατύχημα αδύνατο. Η εκτιμώμενη συχνότητα βλάβης της ενεργού ζώνης σε ένα σύγχρονο σχέδιο είναι υπολογισμός με παραδοχές, όχι επίδοση που έχει επιτευχθεί σε πραγματική λειτουργία, και έτσι πρέπει να διαβάζεται όταν την παρουσιάζει ο κατασκευαστής. Ο δείκτης λέει «λιγότερο πιθανό», δεν λέει «δεν γίνεται».

Εκπομπές κύκλου ζωής: τι κλείνει μέσα το όριο του συστήματος

Ο δείκτης εκπομπών κύκλου ζωής μετράει αέρια του θερμοκηπίου σε ισοδύναμο διοξειδίου του άνθρακα, ανά μονάδα ηλεκτρικής ενέργειας, για ολόκληρο τον κύκλο: εξόρυξη και κατεργασία υλικών, κατασκευή, καύσιμο, λειτουργία, παροπλισμός, διαχείριση καταλοίπων. Δεν είναι δείκτης θανάτων. Μπαίνει στην ίδια συζήτηση επειδή οι εκπομπές μεταφράζονται σε μελλοντική βλάβη μέσω του κλίματος, με άλλη χρονική κλίμακα και άλλη γεωγραφία από εκείνη της παραγωγής.

Η ευαισθησία του στις παραδοχές είναι μεγάλη. Μετράει το ενεργειακό μείγμα με το οποίο παράχθηκαν τα υλικά, η περιεκτικότητα του μεταλλεύματος, η ενέργεια που καταναλώνει ο εμπλουτισμός και η προέλευσή της, ο συντελεστής χρησιμοποίησης και η διάρκεια ζωής της μονάδας. Μελέτες με διαφορετικές παραδοχές δίνουν διαφορετικά εύρη για την ίδια τεχνολογία. Μια τιμή χωρίς την παραδοχή της δεν σημαίνει τίποτα.

Ο δείκτης αυτός βοηθά να διορθωθεί και ένα λάθος ορολογίας που επαναλαμβάνεται συχνά. Η πυρηνική ενέργεια είναι χαμηλών εκπομπών και κατανεμητέα, δηλαδή προγραμματίζεται και ακολουθεί τη ζήτηση. Δεν είναι ανανεώσιμη: το καύσιμό της είναι εξορυσσόμενος πόρος και αφήνει πίσω της αναλωμένο καύσιμο και ραδιενεργά κατάλοιπα προς διαχείριση σε μεγάλο χρονικό ορίζοντα. Η Ταξινομία της ΕΕ, με τον κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμό 2022/1214, περιλαμβάνει ορισμένες πυρηνικές δραστηριότητες μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις και ως μεταβατικές δραστηριότητες1.

Μέγιστη εύλογη συνέπεια και γιατί εδώ η πυρηνική ξεχωρίζει

Η «μέγιστη εύλογη συνέπεια» δεν είναι ο μέσος όρος, ούτε το χειρότερο που μπορεί να φανταστεί κανείς. Είναι το ανώτερο εύλογο αποτέλεσμα μιας αξιόπιστης ακολουθίας αστοχίας. Οι διαστάσεις της είναι η γεωγραφική έκταση, η διάρκεια, η αναστρεψιμότητα, το πλήθος των ανθρώπων που επηρεάζονται και το είδος της διαταραχής που επιβάλλεται στη ζωή τους. Ο δείκτης ρωτάει πόσο μακριά φτάνει η ζημιά όταν συμβεί, ανεξάρτητα από το πόσο συχνά.

Εδώ η πυρηνική είναι πραγματικά ιδιαίτερη περίπτωση, και μια τίμια παρουσίαση το λέει καθαρά. Σε μια μεγάλη έκλυση ραδιενεργών υλικών, το κύριο μέγεθος της ζημιάς μετριέται σε έκταση γης και σε χρόνο, περισσότερο παρά σε άμεσους θανάτους: απομάκρυνση πληθυσμού, περιορισμοί χρήσης γης, διακοπή της οικονομικής και κοινωνικής ζωής μιας περιοχής για δεκαετίες, ανάγκη μακροχρόνιας παρακολούθησης. Η βλάβη αποσυνδέεται από την ποσότητα ενέργειας που παράχθηκε, και γι’ αυτόν τον λόγο δεν εξαφανίζεται όταν ο κανονικοποιημένος δείκτης βγαίνει ευνοϊκός.

Αυτή η διάσταση δικαιολογεί το ρυθμιστικό βάρος που κουβαλάει η τεχνολογία, και εξηγεί γιατί μοιάζει δυσανάλογο σε όποιον κοιτάζει μόνο τον μέσο όρο: ανεξάρτητη ρυθμιστική αρχή με εξουσία να σταματήσει λειτουργία, αδειοδότηση σε στάδια, άμυνα σε βάθος, σχέδια έκτακτης ανάγκης που δοκιμάζονται, καθεστώς αστικής ευθύνης, εξασφαλισμένη χρηματοδότηση του παροπλισμού, λύση για το αναλωμένο καύσιμο. Την ίδια λογική ακολουθεί και η επιλογή θέσης: η ακτογραμμή και το νερό ψύξης δεν φτάνουν, και η θέση κρίνεται επίσης από τη σεισμοτεκτονική και γεωτεχνική εικόνα, την υδρολογία και τα ακραία φυσικά φαινόμενα, την κατανομή του πληθυσμού και το αν το σχέδιο έκτακτης ανάγκης μπορεί να εφαρμοστεί, την ευστάθεια και την ικανότητα μεταφοράς του δικτύου, καθώς και από την ύπαρξη ρυθμιστικού πλαισίου πριν από το έργο.

Γιατί η αντίληψη βαθμολογεί αντίστροφα από τα δεδομένα

Η έρευνα για την αντίληψη του κινδύνου δείχνει σταθερά ότι ο κόσμος δεν βαθμολογεί με βάση τη συχνότητα. Βαραίνουν ο φόβος του ανοίκειου, η αίσθηση ότι η έκθεση δεν επιλέχθηκε, το αόρατο του παράγοντα, η δυνατότητα καταστροφικού γεγονότος και, πάνω από όλα, η εμπιστοσύνη προς τον θεσμό που το διαχειρίζεται. Μια βλάβη διάχυτη, οικεία και σε μεγάλο βαθμό εθελούσια βαθμολογείται χαμηλά. Μια βλάβη σπάνια, συγκεντρωμένη και επιβεβλημένη βαθμολογείται ψηλά. Η κατάταξη που βγαίνει είναι σχεδόν αντεστραμμένη σε σχέση με τους κανονικοποιημένους δείκτες.

Σε αυτό προστίθεται και το πόσο εύκολα έρχεται κάτι στη μνήμη, αφού η δημοσιότητα οργανώνεται ανά γεγονός και όχι ανά ρυθμό. Με τον ίδιο τρόπο, και συνήθως λανθασμένα, χρησιμοποιούνται και τα παραδείγματα χωρών. Για τη Γαλλία, που παίρνει μεγάλο μέρος του ρεύματός της από την πυρηνική, λέγεται συχνά ότι είναι «ενεργειακά ανεξάρτητη», κάτι που δεν ισχύει: το ουράνιο το φέρνει από το εξωτερικό, όπως και τα ορυκτά καύσιμα για τις υπόλοιπες ανάγκες της. Ούτε η γερμανική απόσυρση από την πυρηνική έχει μία μόνο αιτία· σε αυτήν συνέβαλαν η πολιτική ιστορία της χώρας, ένα ισχυρό κοινωνικό κίνημα, η αντίδραση σε ατύχημα, αποφάσεις για την αγορά και το δίκτυο και το κόστος των έργων.

Η αντίληψη του κοινού δεν πρέπει να απορρίπτεται ως άγνοια. Ένα μέρος της εκφράζει πραγματική προτίμηση για το ποιος σηκώνει τη συνέπεια, αν τη δέχτηκε και αν μπορεί να την αναιρέσει. Το ζητούμενο είναι να μην μπερδεύονται τα επίπεδα. Τα δεδομένα απαντούν πόση βλάβη προκύπτει ανά μονάδα ενέργειας. Οι αξίες απαντούν ποια κατανομή συνεπειών δέχεται μια κοινωνία. Ένας τίμιος πίνακας δείχνει και το ένα και το άλλο, με τη μέθοδο και την πηγή δίπλα σε κάθε τιμή.