Τα τρία ατυχήματα: τι έφταιξε και τι όχι

Ένα ερώτημα, τρεις διαφορετικές απαντήσεις

Όταν ακούγεται ότι «η πυρηνική ενέργεια είναι επικίνδυνη», η απόδειξη είναι σχεδόν πάντα τα ίδια τρία ονόματα. Η γενίκευση είναι πρόχειρη· εξίσου πρόχειρη είναι και η απάντηση «ήταν ατυχήματα, δεν ξαναγίνονται». Το χρήσιμο ερώτημα είναι άλλο: τι ακριβώς απέτυχε κάθε φορά, και διορθώθηκε;

Η απάντηση έχει ένα κοινό μοτίβο. Απέτυχαν συγκεκριμένα σχέδια, αποφάσεις και θεσμοί. Στο Τσερνόμπιλ η φυσική του αντιδραστήρα RBMK ήταν μέρος του προβλήματος· σε ένα σχέδιο που ακολουθεί τους σημερινούς κανόνες, η ίδια φυσική λειτουργεί υπέρ της ασφάλειας.

Three Mile Island: όργανα που παραπλάνησαν

Στις 28 Μαρτίου 1979, ο αντιδραστήρας της Μονάδας 2 του Three Mile Island στις ΗΠΑ υπέστη μερική τήξη της ενεργού ζώνης1. Μια βαλβίδα εκτόνωσης έμεινε ανοιχτή ενώ η ένδειξη στον θάλαμο ελέγχου έδειχνε κλειστή, και οι χειριστές, διαβάζοντας λάθος την κατάσταση, περιόρισαν την ψύξη που χρειαζόταν η ενεργός ζώνη.

Το περιοριστικό κέλυφος κράτησε. Κατά τον αμερικανικό ρυθμιστή, οι μικρές εκλύσεις ραδιενέργειας δεν είχαν ανιχνεύσιμες επιπτώσεις στην υγεία των εργαζομένων ή του κοινού1. Το ατύχημα άλλαξε την εκπαίδευση των χειριστών, τον σχεδιασμό των θαλάμων ελέγχου και τον τρόπο που οι ρυθμιστές ελέγχουν τις εταιρείες που λειτουργούν τους σταθμούς. Αναλυτικά, στο άρθρο για το Three Mile Island.

Τσερνόμπιλ: ένα σχέδιο που δεν θα είχε άδεια στη Δύση

Στις 26 Απριλίου 19863, στη Μονάδα 4 του Τσερνόμπιλ, συνέπεσαν τρία πράγματα. Ο αντιδραστήρας RBMK είχε θετικό συντελεστή κενού: σε ορισμένες συνθήκες, ο βρασμός του νερού αύξανε την ισχύ αντί να τη μειώνει. Οι περισσότερες αναλύσεις, όπως καταγράφει ο ΔΟΑΕ, συνδέουν τη σοβαρότητα του ατυχήματος με τα ελαττώματα στον σχεδιασμό των ράβδων ελέγχου και ασφαλείας, σε συνδυασμό με τα φυσικά χαρακτηριστικά της ενεργού ζώνης που επέτρεψαν μεγάλους θετικούς συντελεστές κενού4. Μια δοκιμή σε χαμηλή ισχύ έγινε με παρακάμψεις των κανόνων, σε μια περιοχή λειτουργίας όπου ο αντιδραστήρας ήταν ασταθής. Και οι ράβδοι ελέγχου κατέβαιναν αργά: πέρασαν πάνω από 5 δευτερόλεπτα2 πριν προσθέσουν σημαντική αρνητική δραστικότητα2. Το αν ο σχεδιασμός τους πρόσθεσε στην αρχή της καθόδου και θετική δραστικότητα αποτιμάται διαφορετικά από τις επίσημες αναλύσεις· το εξετάζει το άρθρο για το Τσερνόμπιλ.

Χωρίς περιοριστικό κέλυφος γύρω από τον αντιδραστήρα, η έκρηξη και η φωτιά του γραφίτη έστειλαν ραδιενέργεια μακριά2. Αντιδραστήρες με τέτοια συμπεριφορά δεν θα έπαιρναν σήμερα άδεια στην ΕΕ ούτε στις ΗΠΑ· οι δύο RBMK της Λιθουανίας έκλεισαν ως όρος ένταξης στην ΕΕ, και όσοι λειτουργούν ακόμη στη Ρωσία τροποποιήθηκαν.

Φουκουσίμα: η σχάση σταμάτησε, η ψύξη όχι

Στις 11 Μαρτίου 2011, με τον σεισμό, οι τρεις αντιδραστήρες της Φουκουσίμα Νταϊίτσι που λειτουργούσαν σταμάτησαν αυτόματα, όπως έπρεπε, και οι εφεδρικές γεννήτριες ντίζελ ξεκίνησαν5. Η θερμότητα από τη διάσπαση των προϊόντων σχάσης όμως δεν σταματά μαζί με τη σχάση, οπότε το καύσιμο χρειάζεται συνεχή ψύξη για μέρες.

Το τσουνάμι που ακολούθησε ξεπέρασε κατά περίπου 8 μέτρα5 το ύψος για το οποίο είχε σχεδιαστεί η προστασία του σταθμού, και οι μονάδες 1 έως 5 έμειναν χωρίς εναλλασσόμενο ρεύμα. Στη μονάδα 6 μία αερόψυκτη γεννήτρια ντίζελ συνέχισε να λειτουργεί και τροφοδότησε τις μονάδες 5 και 65. Στις μονάδες 1 έως 3, χωρίς ρεύμα, η ψύξη χάθηκε. Το σφάλμα δεν βρισκόταν στη φυσική του αντιδραστήρα. Οι εφεδρείες μπορούσαν να χαθούν σχεδόν όλες μαζί από το ίδιο γεγονός, και, κατά την έκθεση του Γενικού Διευθυντή του ΔΟΑΕ (2015), ενδείξεις για μεγαλύτερο κίνδυνο τσουνάμι δεν οδήγησαν σε ενδιάμεσα αντισταθμιστικά μέτρα από την εταιρεία ούτε σε απαίτηση του ρυθμιστή για άμεση δράση6. Λεπτομέρειες στο άρθρο για τη Φουκουσίμα.

Τι άλλαξε για όλους

Κάθε ατύχημα άλλαξε τους κανόνες για όλους τους σταθμούς. Μετά το Three Mile Island, έμφαση στον ανθρώπινο παράγοντα και στα όργανα. Μετά το Τσερνόμπιλ, διεθνής συνεργασία στην ασφάλεια και τροποποιήσεις στους RBMK για τη συμπεριφορά τους όταν βράζει το νερό. Μετά τη Φουκουσίμα, «δοκιμές αντοχής» (stress tests) σε όλους τους σταθμούς της ΕΕ7, φορητός εξοπλισμός ψύξης και εφεδρείες σε διαφορετικά σημεία.

Αυτή είναι η λογική της άμυνας σε βάθος: πολλά ανεξάρτητα επίπεδα, ώστε η αποτυχία ενός να μην αρκεί. Δεν υπόσχεται μηδενικό κίνδυνο. Πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος σε σύγκριση με τις άλλες πηγές το μετρά το άρθρο για τη σύγκριση κινδύνων, με θανάτους ανά μονάδα ενέργειας.