Ασφάλεια, προστασία, διασφαλίσεις: τρεις έννοιες που στα ελληνικά μπερδεύονται

Η ασφάλεια: όταν κάτι πάει στραβά χωρίς να το θέλει κανείς

Ο τομέας που καλύπτεται από τον όρο «πυρηνική ασφάλεια» αφορά την προστασία ανθρώπων και περιβάλλοντος από τις συνέπειες ατυχήματος. Το αντικείμενό του είναι η αστοχία εξοπλισμού, το ανθρώπινο λάθος, το φυσικό φαινόμενο και οι συνδυασμοί τους που κανείς δεν σχεδίασε.

Η μεθοδολογία του είναι πιθανοτική και ντετερμινιστική μαζί: υπολογίζεται πόσο πιθανό είναι κάθε σενάριο και τι συνέπειες έχει, και ο σχεδιασμός οργανώνεται σε διαδοχικά επίπεδα ώστε η αστοχία του ενός να μη σημαίνει αστοχία του συνόλου. Αυτή είναι η άμυνα σε βάθος.

Χαρακτηριστικό αυτού του τομέα είναι η διαφάνεια. Τα συμβάντα αναφέρονται υποχρεωτικά, αναλύονται και δημοσιεύονται, και η διεθνής ανταλλαγή εμπειρίας θεωρείται απαραίτητη: ένα λάθος που έγινε σε μια χώρα πρέπει να γίνει γνωστό, για να μην επαναληφθεί αλλού. Ο κλάδος έχει μάθει τα περισσότερα από όσα ξέρει με αυτόν τον τρόπο.

Η πυρηνική προστασία: όταν κάποιος το θέλει

Ο δεύτερος τομέας δεν αφορά την ατυχία αλλά την πρόθεση: δολιοφθορά, επίθεση, κλοπή πυρηνικού υλικού, κυβερνοεπίθεση σε συστήματα ελέγχου. Ο τομέας αυτός είναι η πυρηνική προστασία (nuclear security)· η φυσική προστασία είναι ένα μέρος της. Αντίπαλος εδώ είναι κάποιος που μελετά την άμυνα και προσαρμόζεται σε αυτήν.

Αυτό αλλάζει ριζικά τη μεθοδολογία. Αντί να υπολογίζεις πιθανότητα, ορίζεις το design basis threat: μια περιγραφή των ικανοτήτων που πρέπει να αντέξει ο σχεδιασμός, την οποία καθορίζει το κράτος. Οι λεπτομέρειές της είναι διαβαθμισμένες, αν και ορισμένα κράτη τη δημοσιεύουν σε γενικό επίπεδο. Ο σχεδιασμός κρίνεται με βάση αυτήν.

Και εδώ γεννιέται η ένταση με τον πρώτο τομέα. Η ασφάλεια θέλει δημοσιευμένη τεκμηρίωση, εύκολες διαδρομές πρόσβασης για επέμβαση σε έκτακτη ανάγκη και ανοιχτή συζήτηση των αδυναμιών. Η προστασία θέλει το ακριβώς αντίθετο. Ο συγκερασμός τους είναι πραγματικό σχεδιαστικό πρόβλημα: μια πόρτα που ανοίγει εύκολα για την πυροσβεστική ανοίγει εύκολα και για άλλους.

Είναι επίσης ο λόγος που ορισμένα πράγματα δεν συζητιούνται δημόσια με λεπτομέρεια, και αυτό δεν είναι απόκρυψη αλλά μέρος του καθεστώτος. Η γραμμή ανάμεσα στη νόμιμη εμπιστευτικότητα και στην αποφυγή λογοδοσίας είναι λεπτή και αποτελεί διαρκές αντικείμενο κριτικής.

Οι διασφαλίσεις: η λογιστική της εμπιστοσύνης

Ο τρίτος τομέας είναι σύστημα επαλήθευσης: επιβεβαιώνει ότι το πυρηνικό υλικό μιας χώρας βρίσκεται εκεί που δηλώνεται και χρησιμοποιείται για αυτό που δηλώνεται. Δεν προστατεύει την εγκατάσταση από τίποτα· υπηρετεί την εμπιστοσύνη ανάμεσα σε κράτη.

Ο μηχανισμός στηρίζεται σε συνδυασμό εργαλείων: λογιστική καταγραφή κάθε ποσότητας υλικού, επιθεωρήσεις από διεθνείς επιθεωρητές, σφραγίδες και κάμερες σε κρίσιμα σημεία, μετρήσεις που επαληθεύουν τα δηλωμένα. Το ζητούμενο δεν είναι να μην κλαπεί κάτι, αλλά να μην μπορεί να χαθεί χωρίς να φανεί.

Η επαλήθευση εδώ γίνεται από έξω. Η εθνική αρχή τηρεί τη λογιστική του υλικού, αλλά για την Ελλάδα την επαλήθευση την κάνουν ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ) και η Ευρατόμ, δηλαδή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Αυτή είναι η βασική διαφορά από τους άλλους δύο τομείς, όπου η ευθύνη είναι εθνική. Στις διασφαλίσεις μια χώρα δέχεται να ελέγχεται από έξω, και αυτή η αποδοχή είναι η ίδια η ουσία του συστήματος.

Πρακτικά, το καθεστώς σημαίνει διεθνείς συμφωνίες, εθνικό σύστημα λογιστικής και ελέγχου υλικού, αρχή που έχει οριστεί να το διαχειρίζεται και αποδοχή επιθεωρήσεων. Για μια χώρα που δεν τα έχει, είναι από τα πρώτα πράγματα που εξετάζονται, και δεν είναι διαπραγματεύσιμα. Η Ελλάδα είναι ήδη μέσα στο καθεστώς, με συμφωνία πλήρων διασφαλίσεων και Πρόσθετο Πρωτόκολλο σε ισχύ· ένα πυρηνικό πρόγραμμα δεν θα χρειαζόταν ένταξη, θα επέκτεινε τους ελέγχους σε νέες εγκαταστάσεις και σε νέο υλικό1.

Γιατί η σύγχυση κοστίζει

Όταν οι τρεις έννοιες μπερδεύονται, η δημόσια συζήτηση παράγει επιχειρήματα που δεν συναντιούνται. Μια ένσταση για τον κίνδυνο επίθεσης απαντιέται με στοιχεία για την πιθανότητα ατυχήματος, που είναι άσχετα. Μια ανησυχία για διάδοση όπλων απαντιέται με περιγραφή των συστημάτων ψύξης, που είναι επίσης άσχετη.

Η καθαρή διάκριση επιτρέπει να τεθεί κάθε ερώτημα στον σωστό τομέα και να απαντηθεί με τα σωστά στοιχεία. Ένας σταθμός μπορεί να είναι εξαιρετικός στον ένα τομέα και αδύναμος σε άλλον, και η συνολική εικόνα δεν προκύπτει από τον μέσο όρο.

Υπάρχει και πρακτικό όφελος για τον αναγνώστη. Όταν κάποιος υποστηρίζει ότι μια εγκατάσταση είναι «ασφαλής», το χρήσιμο ερώτημα είναι με ποια από τις τρεις έννοιες και ποιος το έχει επαληθεύσει. Οι απαντήσεις είναι τρεις διαφορετικοί φορείς με τρεις διαφορετικές διαδικασίες.