Τι έγινε στη Γκοϊάνια της Βραζιλίας το 1987;

Ραδιολογικό ατύχημα, όχι πυρηνικό

Στη Γκοϊάνια δεν υπήρχε πυρηνικός σταθμός ούτε αντιδραστήρας. Το ατύχημα ξεκίνησε από μια κλειστή πηγή μέσα στην κεφαλή μιας μονάδας τηλεθεραπείας, μηχανήματος ακτινοθεραπείας: 93 γραμμάρια χλωριούχου καισίου-137, ενεργότητας 50,9 TBq.1 Κατά τον ΔΟΑΕ, ο χρόνος υποδιπλασιασμού του καισίου-137 είναι 30 χρόνια και εκπέμπει ακτινοβολία βήτα και γάμμα. Σε απόσταση ενός μέτρου η πηγή έδινε 4,56 Gy την ώρα.1 Τι σημαίνουν τα μπεκερέλ και τι τα γκρέι, στο άρθρο ακτινοβολία: τι είναι και πώς μετριέται.

Στα παραδείγματα της INES για πυρηνικές εγκαταστάσεις, το Τσερνόμπιλ και το Three Mile Island περιγράφονται με βάση την ενεργό ζώνη του αντιδραστήρα (τα τρία γνωστά ατυχήματα σε σταθμούς).2 Στη Γκοϊάνια το πρόβλημα ήταν ένα μικρό κομμάτι ραδιενεργού υλικού που βγήκε από τον έλεγχο. Στον πίνακα του ΔΟΑΕ με τα θανατηφόρα ατυχήματα ακτινοβολίας, το Τσερνόμπιλ γράφεται ως πυρηνικός σταθμός και η Γκοϊάνια ως αφαιρεμένη πηγή τηλεθεραπείας.3 Στην κλίμακα INES, που δημιουργήθηκε αργότερα, ο ΔΟΑΕ φέρνει τη Γκοϊάνια ως παράδειγμα του επιπέδου 5, ατυχήματος με ευρύτερες συνέπειες, στα συμβάντα με πηγές ακτινοβολίας.2

Πώς χάθηκε και πώς άνοιξε η πηγή

Ένα ιδιωτικό ινστιτούτο ακτινοθεραπείας της πόλης μετακόμισε, πήρε μαζί του τη μονάδα κοβαλτίου-60 και άφησε στο παλιό κτίριο τη μονάδα καισίου-137, χωρίς να ενημερώσει την αρχή αδειοδότησης, όπως απαιτούσε η άδειά του. Το κτίριο κατεδαφίστηκε εν μέρει και το μηχάνημα έμεινε αφύλακτο.4

Δύο άνθρωποι μπήκαν στο κτίριο νομίζοντας ότι το μηχάνημα είχε κάποια αξία ως παλιοσίδερα, αφαίρεσαν το τμήμα με την πηγή και το πήγαν σπίτι, όπου η κάψουλα έσπασε. Το χλωριούχο καίσιο είναι άλας που διαλύεται εύκολα και σκορπίζει, οπότε η ρύπανση απλώθηκε. Τα υπολείμματα πουλήθηκαν σε μάντρα παλαιών μετάλλων, όπου ο ιδιοκτήτης είδε ότι το υλικό έβγαζε μπλε λάμψη στο σκοτάδι. Για πέντε μέρες συγγενείς και φίλοι έρχονταν να το δουν, και κομμάτια στο μέγεθος κόκκου ρυζιού μοιράστηκαν σε οικογένειες.4

Τα πρώτα γαστρεντερικά συμπτώματα δεν αναγνωρίστηκαν ως συμπτώματα ακτινοβολίας. Ένας από όσους είχαν εκτεθεί συνέδεσε τις αρρώστιες με την κάψουλα και πήγε τα υπολείμματα στην υπηρεσία δημόσιας υγείας της πόλης. Ένας τοπικός φυσικός μέτρησε πρώτος το μέγεθος του προβλήματος και εκκένωσε με δική του πρωτοβουλία δύο περιοχές.4

Τι κατέγραψε ο ΔΟΑΕ

• Ελέγχθηκαν περίπου 112.000 άνθρωποι· 249 βρέθηκαν με εσωτερική ή εξωτερική ρύπανση και 20 χρειάστηκαν νοσηλεία.4
• Τέσσερις πέθαναν μέσα σε τέσσερις εβδομάδες από την εισαγωγή τους στο νοσοκομείο, με δόσεις από 4,5 έως πάνω από 6 Gy κατά την κυτταρογενετική εκτίμηση· δύο ασθενείς με παρόμοιες δόσεις επέζησαν.4
• 28 άνθρωποι έπαθαν εγκαύματα από την ακτινοβολία.5
• 85 σπίτια είχαν σημαντική ρύπανση και 200 άνθρωποι απομακρύνθηκαν από 41 από αυτά· επτά σπίτια κατεδαφίστηκαν και αφαιρέθηκε το επιφανειακό χώμα από μεγάλες εκτάσεις.45
• Τα απόβλητα έφτασαν τα 3.500 κυβικά μέτρα, πάνω από 275 φορτία φορτηγού, σε προσωρινό χώρο 20 χιλιόμετρα από την πόλη.4

Ο ΔΟΑΕ αποδίδει τον μεγάλο όγκο των αποβλήτων στα πολύ αυστηρά επίπεδα δράσης που επιλέχθηκαν υπό πολιτική και κοινωνική πίεση· στην πρώτη φάση ήταν περίπου το ένα δέκατο των χαμηλότερων τιμών που συνιστούσαν η ICRP και ο ΔΟΑΕ.4

Το πρώτο συμπέρασμα της έκθεσης αφορά την ευθύνη: τίποτα δεν τη μειώνει για εκείνον που έχει οριστεί υπεύθυνος για την ασφάλεια μιας πηγής, και ο ρυθμιστικός έλεγχος δεν υποκαθιστά την ευθύνη της διοίκησης. Ζητά σήμανση κινδύνου που να την καταλαβαίνει το ευρύ κοινό και σχέδια έκτακτης ανάγκης για όλα τα ατυχήματα με ακτινοβολία, όχι μόνο για τα πυρηνικά.4

Πώς ελέγχονται οι πηγές στην Ελλάδα

Αρμόδια είναι η ΕΕΑΕ (ο ρόλος του ρυθμιστή). Οι πρακτικές με ραδιενεργές πηγές που ορίζει η σχετική κοινή υπουργική απόφαση περνούν από αδειοδότηση, και ο οργανισμός καταθέτει κατάλογο των πηγών του με τα πιστοποιητικά τους. Δηλώνει ότι μετά τη χρήση οι πηγές θα επιστρέψουν στον προμηθευτή του εξωτερικού ή θα σταλούν σε εγκεκριμένη εγκατάσταση στο εξωτερικό, και για την εισαγωγή κλειστής πηγής χρειάζεται γραπτή αποδοχή του προμηθευτή ότι θα την πάρει πίσω. Αν σταματήσει η πρακτική ή η λειτουργία του οργανισμού, ενημερώνεται η ΕΕΑΕ.6 Αυτή η ενημέρωση έλειψε στη Γκοϊάνια.

Για τις κλειστές πηγές υψηλής ενεργότητας, το προεδρικό διάταγμα για την ακτινοπροστασία ζητά έγκριση της ΕΕΑΕ για κάθε μεταφορά ή μεταβίβαση, αρχεία ανοιχτά σε επιθεώρηση και χρηματοοικονομική ασφάλεια ή άλλο ισοδύναμο μέσο, ώστε η διαχείρισή τους όταν βγουν εκτός χρήσης να είναι εξασφαλισμένη ακόμη κι αν ο οργανισμός γίνει αφερέγγυος ή παύσει τις δραστηριότητές του.7 Πηγή που δεν βρίσκεται υπό κανονιστικό έλεγχο, επειδή για παράδειγμα εγκαταλείφθηκε, χάθηκε ή κλάπηκε, το διάταγμα την ονομάζει «έκθετη πηγή» (orphan source). Η ΕΕΑΕ ορίζει πού συνιστώνται συστήματα ανίχνευσης, όπως σε χώρους παλαιών μετάλλων, οι μονάδες ανακύκλωσης μετάλλων την ειδοποιούν αμέσως αν υποψιαστούν τήξη τέτοιας πηγής, και όσες χρειάζονται διαχείριση, κατά την κρίση της ΕΕΑΕ, αποθηκεύονται προσωρινά στην εθνική εγκατάσταση ΕΕΠΑΔΡΑ.7 Τι γίνεται με τις πηγές εκτός χρήσης, στο άρθρο για τα ραδιενεργά απόβλητα στην Ελλάδα.

Κατά την ΕΕΑΕ, σε έξι τελωνειακούς σταθμούς λειτουργούν σταθερά αυτόματα συστήματα ανίχνευσης ραδιενέργειας, και φορητές συσκευές έχουν δοθεί σε 30 ακόμη τελωνεία, σε 20 αστυνομικά τμήματα συνοριοφυλάκων και σε πέντε διευθύνσεις του Λιμενικού.8 Η υποχρέωση ανιχνευτών σε χαλυβουργίες και τελωνεία αναδείχθηκε ως καλή πρακτική σε διεθνή αξιολόγηση του ΔΟΑΕ.9 Στο αρχείο της η ΕΕΑΕ καταγράφει, για παράδειγμα, πηγή Cs-137 σε φορτίο παλαιών μετάλλων, που εντοπίστηκε αφού ενεργοποιήθηκε το σύστημα ανίχνευσης στην είσοδο βιομηχανίας της Θεσσαλονίκης.10