Τι υπάρχει ήδη γύρω μας: πυρηνική ενέργεια στη γειτονιά της Ελλάδας

Τι δείχνουν οι αριθμοί για τη γειτονιά

Στη Βουλγαρία, το μερίδιο των πυρηνικών στην καθαρή ηλεκτροπαραγωγή ήταν 39,6 %1 για το δωδεκάμηνο του 2025. Είναι η μεγαλύτερη μεμονωμένη πηγή του βουλγαρικού μείγματος.

Στη Ρουμανία, το αντίστοιχο μερίδιο ήταν 21,7 %1 για την ίδια περίοδο, δηλαδή περίπου ένα πέμπτο της παραγωγής της.

Στην Τουρκία το μερίδιο ήταν 0,0 %1 για το ίδιο δωδεκάμηνο. Η χώρα έχει πυρηνικό πρόγραμμα σε εξέλιξη, αλλά μέσα στην περίοδο που μετρήθηκε δεν κατέγραψε πυρηνική ηλεκτροπαραγωγή στη σειρά της Eurostat1. Το μηδέν εδώ σημαίνει «δεν παρήγαγε μέσα σε αυτή την περίοδο», όχι «δεν υπάρχει πρόγραμμα».

Στην Ελλάδα το μερίδιο είναι μηδέν και δεν υπάρχει καμία εγκατάσταση ηλεκτροπαραγωγής. Αυτό είναι το σημείο εκκίνησης κάθε συζήτησης. Δεν σημαίνει όμως ότι η χώρα βρίσκεται μακριά από το ζήτημα.

Ακούγιου (Akkuyu): ο σταθμός που χτίζεται στην Τουρκία

Ο πρώτος πυρηνικός σταθμός της Τουρκίας χτίζεται στο Ακούγιου, στην ακτή της Μεσογείου, στην επαρχία της Μερσίνης (Mersin), περίπου 500 χιλιόμετρα2 νότια της Άγκυρας23. Η συμφωνία Τουρκίας και Ρωσίας για την κατασκευή και τη λειτουργία του υπογράφηκε το 20102, και η κατασκευή της πρώτης μονάδας ξεκίνησε το 20182. Κατά την εταιρεία του έργου, την Akkuyu Nükleer που ίδρυσε η ρωσική πλευρά, ο σταθμός χτίζεται από την Κρατική Εταιρεία Rosatom με αντιδραστήρες VVER-1200, και η ίδια η εταιρεία αναλαμβάνει τον σχεδιασμό, την κατασκευή, τη λειτουργία και τον παροπλισμό του5. Οι VVER είναι αντιδραστήρες πεπιεσμένου ύδατος ρωσικού σχεδιασμού6. Κατά τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), όταν ολοκληρωθεί, ο σταθμός θα έχει μεικτή ηλεκτρική ισχύ 4.800 MW(e)3. Στη βάση PRIS του ΔΟΑΕ η Τουρκία έχει 4 αντιδραστήρες4 υπό κατασκευή, με καθαρή ισχύ 4.456 MW(e)4, και κανέναν σε λειτουργία4. Ημερομηνία έναρξης λειτουργίας δεν δίνεται εδώ, γιατί ούτε ο ΔΟΑΕ ούτε η βάση PRIS δίνουν επικαιροποιημένη.

Γιατί αυτό αλλάζει το ίδιο το ερώτημα

Η δημόσια συζήτηση στήνεται συχνά σαν να αποφασίζουμε αν θα εισαχθεί μια νέα τεχνολογία σε μια περιοχή που δεν την έχει. Τα μεγέθη παραπάνω δείχνουν ότι αυτή η εικόνα δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα.

Αυτό δεν είναι επιχείρημα υπέρ ή κατά. Ένα «οι άλλοι το κάνουν» δεν αποδεικνύει τίποτα, και οι λόγοι που κάθε χώρα κατέληξε στο δικό της μείγμα είναι ιστορικοί, γεωγραφικοί και οικονομικοί, όχι μεταφέρσιμοι.

Αλλάζει όμως το ερώτημα που τίθεται. Το «θέλουμε πυρηνικά στην περιοχή;» το έχουν ήδη απαντήσει άλλοι. Μένει το «θέλουμε δικά μας, και με τι θα το συγκρίνουμε», που είναι πιο δύσκολο ερώτημα και πιο χρήσιμο.

Τι σημαίνει η εγγύτητα

Η ραδιενέργεια που θα απελευθερωνόταν σε ένα σοβαρό συμβάν δεν σταματά στα σύνορα. Αυτό είναι το μάθημα του Τσερνόμπιλ για την Ευρώπη, και είναι ο λόγος που το διεθνές πλαίσιο χτίστηκε με τη μορφή που έχει.

Η πρακτική συνέπεια για μια χώρα χωρίς δικά της πυρηνικά είναι ασύμμετρη. Σηκώνει μέρος του κινδύνου από εγκαταστάσεις για τις οποίες δεν αποφασίζει, δεν αδειοδοτεί και δεν επιθεωρεί. Το ζήτημα είναι πρακτικό και δεν λύνεται με το να μην έχει κανείς δικά του.

Υπάρχουν μηχανισμοί που το μετριάζουν. Οι διεθνείς συμβάσεις για την έγκαιρη γνωστοποίηση πυρηνικού ατυχήματος και για τη συνδρομή σε περίπτωση συμβάντος δημιουργούν υποχρέωση ειδοποίησης και πλαίσιο βοήθειας78. Υπάρχουν επίσης ευρωπαϊκοί μηχανισμοί ανταλλαγής δεδομένων ακτινομέτρησης σε πραγματικό χρόνο.

Στο εθνικό επίπεδο, η Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας λειτουργεί το τηλεμετρικό δίκτυο μετρήσεων ραδιενέργειας περιβάλλοντος, αξιολογεί τη ραδιολογική κατάσταση και γνωμοδοτεί για τα μέτρα προστασίας· τα σχέδια απόκρισης ανήκουν στην Πολιτική Προστασία. Αυτό δεν εξαρτάται από το αν θα αποκτήσει ποτέ η χώρα δικό της σταθμό: υπάρχει επειδή υπάρχουν γείτονες, ιατρικές και βιομηχανικές πηγές και μεταφορές υλικού.

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει μια γειτονική χώρα

Την πρωταρχική ευθύνη για την ασφάλεια μιας εγκατάστασης τη φέρει ο κάτοχος της άδειας και δεν την εκχωρεί· το κράτος που τη φιλοξενεί ευθύνεται για το πλαίσιο και τον ρυθμιστή. Καμία γειτονική χώρα δεν έχει δικαίωμα βέτο σε άδεια που εκδίδει άλλη.

Υπάρχουν όμως δίοδοι με πραγματικό περιεχόμενο. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο προβλέπονται διαδικασίες γνωμοδότησης για έργα με πιθανές διασυνοριακές επιπτώσεις, και υπάρχουν διεθνείς συμβάσεις για τη διασυνοριακή εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Δίνουν δικαίωμα λόγου και πρόσβαση σε στοιχεία, όχι δικαίωμα απόφασης.

Υπάρχει και το εργαλείο των αξιολογήσεων από ομοτίμους, όπου κλιμάκια από άλλες χώρες εξετάζουν μια ρυθμιστική αρχή ή μια εγκατάσταση και δημοσιεύουν παρατηρήσεις. Για τα κράτη μέλη της ΕΕ, όπως η Βουλγαρία και η Ρουμανία, είναι υποχρεωτικές βάσει της οδηγίας 2014/87/Ευρατόμ: θεματικές αξιολογήσεις κάθε έξι χρόνια και περιοδική διεθνής αξιολόγηση9. Οι αξιολογητές δεν επιβάλλουν· ό,τι ακολουθεί το αποφασίζει και το υλοποιεί το ίδιο το κράτος, και το αν δημοσιεύονται τα ευρήματα και τι γίνεται με αυτά λέει από μόνο του κάτι.

Το ρεαλιστικό συμπέρασμα: η επιρροή μιας γειτονικής χώρας ασκείται μέσω διπλωματίας, τεχνικής συνεργασίας και δημοσιότητας. Είναι υπαρκτή και περιορισμένη, και δεν αντικαθιστά τον ρυθμιστή της χώρας που φιλοξενεί.

Πώς να διαβάζεις μια είδηση για τους γείτονες

Πρώτο ερώτημα: μιλάμε για εγκατάσταση σε λειτουργία, υπό κατασκευή ή για ανακοίνωση πρόθεσης; Οι τρεις καταστάσεις παρουσιάζονται συχνά με τον ίδιο τρόπο και απέχουν μεταξύ τους δεκαετίες.

Δεύτερο: ποιος το λέει; Δελτίο τύπου κατασκευαστή, κυβερνητική εξαγγελία και έκθεση ρυθμιστικής αρχής έχουν πολύ διαφορετικό βάρος, και μόνο το τρίτο έχει περάσει από έλεγχο.

Τρίτο: αν αναφέρεται συμβάν, σε τι κλίμακα; Υπάρχει διεθνής κλίμακα ταξινόμησης πυρηνικών και ραδιολογικών συμβάντων ακριβώς για να μη διαβάζονται όλα το ίδιο10. Ένα συμβάν χαμηλής βαθμίδας που καταγράφεται και δημοσιεύεται είναι σημάδι ότι το σύστημα αναφοράς λειτουργεί, όχι απόδειξη κινδύνου.