Χάπια ιωδίου: τι κάνουν και πότε παίρνονται;

Τι κάνουν

Ο θυρεοειδής χρησιμοποιεί ιώδιο για να φτιάξει ορμόνες και δεν ξεχωρίζει το ραδιενεργό από το σταθερό.1 Αν ραδιενεργό ιώδιο εισπνευστεί ή καταποθεί, ο αδένας το κρατά όπως θα κρατούσε το κανονικό, και αυτό αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου του θυρεοειδούς, κυρίως στα παιδιά.2 Όσο μικρότερη η ηλικία στην έκθεση, τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος· στα παιδιά του Τσερνόμπιλ η αύξηση φάνηκε 4 με 5 χρόνια μετά το 1986.2

Το χάπι, πριν ή στην αρχή της έκθεσης, γεμίζει τον αδένα με σταθερό ιώδιο, οπότε το ραδιενεργό δεν αποθηκεύεται και αποβάλλεται με τα ούρα μέσα σε λίγες ημέρες.2 Η πιο συνηθισμένη μορφή είναι το ιωδιούχο κάλιο· το KIO3 κάνει την ίδια δουλειά αν η δόση έχει την ίδια ποσότητα ιωδίου.1

Τι δεν κάνουν

Κατά τον ΠΟΥ, το ιωδιούχο κάλιο δεν είναι αντίδοτο στην ακτινοβολία.2 Δεν προστατεύει από τα άλλα ραδιενεργά στοιχεία ούτε από την εξωτερική ακτινοβολία, και δεν εμποδίζει το ραδιενεργό ιώδιο να μπει στο σώμα· εμποδίζει μόνο να συσσωρευτεί στον θυρεοειδή.2 Τη διαφορά εξωτερικής και εσωτερικής έκθεσης την εξηγεί το άρθρο για την ακτινοβολία.

Ούτε στέκει μόνο του ως μέτρο: πάει μαζί με την παραμονή σε κλειστό χώρο, την εκκένωση και τον περιορισμό ρυπασμένων τροφίμων και νερού.2 Αφορά μόνο τις πρώτες ώρες έως μία ημέρα· μετά, το σημαντικότερο για τον θυρεοειδή, ειδικά των παιδιών, είναι να μην καταναλώνονται ρυπασμένα τρόφιμα, νερό και φρέσκο γάλα από ζώα που βόσκουν.1

Πότε παίρνονται

Μόνο όταν το πουν ρητά οι αρχές δημόσιας υγείας, όχι προληπτικά «για κάθε ενδεχόμενο».2 Οι αρχές ορίζουν την περιοχή, πότε, πώς και από ποιον, και οι οδηγίες δίνονται από ραδιόφωνο, τηλεόραση, διαδίκτυο ή μεγάφωνα.2

Το καλύτερο διάστημα είναι λιγότερο από 24 ώρες πριν και έως 2 ώρες μετά την αναμενόμενη έναρξη της έκθεσης, και έχει ακόμη νόημα έως 8 ώρες μετά.1 Αργότερα από 24 ώρες μετά την έκθεση δεν προστατεύει και μπορεί να βλάψει περισσότερο απ' όσο ωφελεί, γιατί κρατά περισσότερο στον αδένα το ραδιενεργό ιώδιο που ήδη συγκεντρώθηκε.21 Πολύ πριν από την έκθεση, κατά την ΕΕΑΕ, δεν έχει καμία χρησιμότητα.3

Συνήθως αρκεί μία δόση, που προστατεύει για 24 ώρες, και η δόση αλλάζει με την ηλικία, όπως γράφει το φύλλο οδηγιών.2 Επαναλαμβανόμενες δόσεις μπορεί να χρειαστούν σε παρατεταμένη έκθεση, αλλά όχι σε νεογνά, εγκύους, θηλάζουσες και άτομα άνω των 60.1

Ποιοι ωφελούνται περισσότερο

Τα παιδιά, οι έφηβοι και οι έγκυες και θηλάζουσες γυναίκες· όσοι είναι πάνω από 40 έχουν μικρότερο όφελος, γιατί οι μελέτες του Τσερνόμπιλ δεν βρήκαν σχέση όγκων του θυρεοειδούς με ραδιενεργό ιώδιο στους ενήλικες.1 Όσοι κινδυνεύουν από υψηλές δόσεις, όπως οι εργαζόμενοι διάσωσης και καθαρισμού, ωφελούνται σε κάθε ηλικία και προηγούνται.1

Τα νεογνά παίρνουν μόνο μία δόση και χρειάζονται έλεγχο θυρεοειδικών ορμονών μετά.2 Το χάπι της εγκύου προστατεύει και το έμβρυο· το βρέφος που θηλάζει χρειάζεται τη δική του δόση, και ο θηλασμός μπορεί να συνεχιστεί.2

Παρενέργειες

Κατά τον ΠΟΥ είναι σπάνιες. Περιλαμβάνουν παροδικό υπερθυρεοειδισμό ή υποθυρεοειδισμό και αλλεργικές αντιδράσεις, ενώ έχουν αναφερθεί φλεγμονή των σιελογόνων αδένων, γαστρεντερικές διαταραχές και ελαφριά εξανθήματα.1 Κινδυνεύουν περισσότερο όσοι έχουν ήδη πάθηση του θυρεοειδούς ή υπερευαισθησία στο ιώδιο, και ο κίνδυνος ανεβαίνει με την ηλικία, με μεγαλύτερη δόση ή με επαναλήψεις.12 Η ΕΕΑΕ χαρακτηρίζει τα δισκία ιωδίου φαρμακευτικό σκεύασμα που, αν ληφθεί αυθαίρετα, μπορεί να έχει σοβαρές παρενέργειες.4

Η σύσταση του ΠΟΥ είναι υπό όρους, με ποιότητα τεκμηρίωσης «πολύ χαμηλή», γιατί λείπουν μελέτες σε πραγματικά ατυχήματα· το ότι το σταθερό ιώδιο μπλοκάρει την πρόσληψη θεωρείται όμως σταθερά αποδεδειγμένο.1

Τι ισχύει στην Ελλάδα

Το ειδικό σχέδιο για ατύχημα σε πυρηνική εγκατάσταση εκτός συνόρων, που ενέκρινε η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας στις 26/05/2022, γράφει ότι πέρα από μερικές δεκάδες χιλιόμετρα από τον σταθμό οι συνέπειες δεν φτάνουν τα κριτήρια για εκκένωση ή χορήγηση σταθερού ιωδίου, και ότι αυτό ισχύει με μεγάλα περιθώρια για τη χώρα: κατά το σχέδιο, το Κοζλοντούι απέχει 250 km από τα σύνορα, η Τσερναβόντα 320 και το Ακούγιου, τότε υπό κατασκευή, 330 km.5 Για τους σταθμούς αυτούς δες τι υπάρχει γύρω μας.

Κατά την ΕΕΑΕ, τα μέτρα του σχεδίου για τη χώρα είναι εκτεταμένοι έλεγχοι σε τρόφιμα και ζωοτροφές και, το πολύ, περιορισμός στην κατανάλωση συγκεκριμένων τοπικών ειδών, όχι εκκένωση ή χάπια ιωδίου.4 Το σχέδιο ζητά από τον κόσμο να μην παίρνει αυθαίρετα ταμπλέτες ιωδίου, και το ίδιο λένε οι οδηγίες της ΕΕΑΕ για ατύχημα.56 Στις 08/03/2022 η ΕΕΑΕ δήλωσε ότι σε καμία περίπτωση δεν θα χρειαστεί χορήγηση σταθερού ιωδίου στην Ελλάδα και ότι δεν υπάρχει λόγος να αγοράζει κανείς χάπια «προληπτικά».4 Στα σενάρια των ενώσεων ευρωπαϊκών ρυθμιστικών αρχών HERCA και WENRA, όπως τα παρέθεσε η ΕΕΑΕ, το ιώδιο θα μπορούσε να συστηθεί έως 20 km ή έως περίπου 100 km από τον σταθμό, ανάλογα με τη σοβαρότητα.4