Ραδόνιο στα ιαματικά λουτρά: τι ξέρουμε;

Πώς φτάνει το ραδόνιο στο νερό

Το ραδόνιο βγαίνει από τη φυσική διάσπαση του ουρανίου που υπάρχει σε όλα τα πετρώματα και τα εδάφη, και βρίσκεται και στο νερό.1 Κατά τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, τα υπόγεια νερά, από πηγές, πηγάδια και γεωτρήσεις, έχουν συνήθως περισσότερο ραδόνιο από τα επιφανειακά, και το ραδόνιο που είναι διαλυμένο στο νερό ύδρευσης περνά στον αέρα των εσωτερικών χώρων.1 Ο ίδιος οργανισμός γράφει ότι συνήθως η δόση από την εισπνοή του ραδονίου είναι μεγαλύτερη από τη δόση όταν το νερό πίνεται.1 Τι είναι το ραδόνιο και πώς συνδέεται με τον καρκίνο του πνεύμονα το εξηγούμε στο άρθρο «Ραδόνιο στο σπίτι», που δίνει και τον μέσο όρο των κατοικιών κάθε περιοχής.

Στην Ικαρία, μελέτη με πρώτη συγγραφέα από το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» γράφει ότι οι μεταλλικές και θερμομεταλλικές πηγές του νησιού επηρεάζουν φανερά τη φυσική ακτινοβολία υποβάθρου και ότι το ραδόνιο-222 βρέθηκε σημαντικά αυξημένο στο νερό των πηγών.2 Η ποσότητα δεν μένει σταθερή. Σε μετρήσεις στα νερά λουτρών της Ικαρίας, των Καμένων Βούρλων και του Λουτρακίου, δείγματα από το ίδιο λουτρό έδωσαν πολύ διαφορετικές τιμές· οι συγγραφείς βρήκαν ότι η βροχή πριν από τη δειγματοληψία μείωνε το ραδόνιο στις περισσότερες περιπτώσεις και ότι οι σεισμοί το αύξαναν.3

Τι προβλέπει ο νόμος

Οι ελληνικοί κανονισμοί ακτινοπροστασίας, το Π.Δ. 101/2018, έχουν κατάλογο με τις δραστηριότητες που αφορούν φυσικά ραδιενεργά υλικά και προκαλούν έκθεση εργαζομένων ή κοινού που, κατά το διάταγμα, δεν μπορεί να παραβλεφθεί από άποψη ακτινοπροστασίας. Σε αυτόν μπαίνει ρητά η «χρήση ή άλλη αξιοποίηση ιαματικών φυσικών πόρων».4 Ο αντίστοιχος κατάλογος της ευρωπαϊκής οδηγίας 2013/59/Ευρατόμ δεν αναφέρει τα λουτρά· η αναφορά σε αυτά είναι προσθήκη του ελληνικού διατάγματος.5

Το εθνικό σχέδιο δράσης για το ραδόνιο (ΕΣΧΕΔΡΑ) ορίζει «χώρους εργασίας προτεραιότητας», ανάμεσά τους ορυχεία, τουριστικά σπήλαια και ιαματικά λουτρά, σε όλη την επικράτεια. Όσοι τους χρησιμοποιούν είναι υποχρεωμένοι να μετρήσουν τη συγκέντρωση του ραδονίου στον αέρα.6 Το εθνικό επίπεδο αναφοράς για εσωτερικούς χώρους εργασίας είναι 300 Bq/m³ ως ετήσιος μέσος όρος.4 Όπου η τιμή ξεπερνιέται, ο οργανισμός οφείλει να κάνει διορθωτικές ενέργειες· αν το ραδόνιο μείνει πάνω από το επίπεδο αναφοράς και μετά από αυτές, η κατάσταση γνωστοποιείται στην ΕΕΑΕ.67 Στις κατευθυντήριες οδηγίες της για τους εργαζόμενους, η ΕΕΑΕ σημειώνει ότι σε υπόγειους χώρους όπως τα κέντρα θερμαλισμού τα τεχνικά μέτρα μπορεί να μη φέρουν την επιθυμητή μείωση, και ότι αν η έκθεση των εργαζομένων μπορεί να ξεπεράσει τα 6 mSv τον χρόνο, εφαρμόζονται οι κανόνες της επαγγελματικής έκθεσης.8

Υπάρχει και δεύτερος έλεγχος, πριν από τη λειτουργία. Κατά την κοινή υπουργική απόφαση για τη γνωστοποίηση λειτουργίας τους, οι μονάδες ιαματικής θεραπείας και τα κέντρα ιαματικού τουρισμού-θερμαλισμού πρέπει να έχουν πιστοποιητικό καταλληλότητας για την ακτινοπροστασία. Το εκδίδει η ΕΕΑΕ με βάση ραδιολογική μελέτη και ισχύει δέκα χρόνια.9 Για τη μελέτη η ΕΕΑΕ στέλνει στην επιχείρηση παθητικούς ανιχνευτές ραδονίου και δοσίμετρα για την ακτινοβολία γάμμα, σε αριθμό που εξαρτάται από την εγκατάσταση και το προσωπικό.7

Τι έχουν μετρήσει οι ερευνητές

Τρεις μονάδες χρειάζονται για να διαβαστούν οι μελέτες. Τα Bq ανά λίτρο (ή ανά κυβικό μέτρο νερού) λένε πόσο ραδόνιο έχει το νερό, τα Bq/m³ πόσο έχει ο αέρας, και τα mSv τον χρόνο τη δόση που υπολογίζεται για έναν άνθρωπο. Οι μονάδες εξηγούνται στο άρθρο «Ακτινοβολία: τι είναι και πώς μετριέται». Οι αριθμοί που ακολουθούν είναι όπως τους δίνουν οι περιλήψεις των δημοσιεύσεων.

Στη Λέσβο, ομάδα με πρώτο συγγραφέα από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου μέτρησε ραδόνιο από 10 έως 304 Bq ανά λίτρο στα θερμά νερά των λουτρών. Το ραδόνιο και τα προϊόντα διάσπασής του στον αέρα έκαναν κορυφές την ώρα που γέμιζαν οι μπανιέρες. Η δόση για τους λουόμενους υπολογίστηκε από 0,0067 έως 0,1279 mSv τον χρόνο και για το προσωπικό κάτω από 20 mSv τον χρόνο.10 Στο λουτρό του Πολιχνίτου το νερό που τροφοδοτούσε το λουτρό είχε 110 έως 210 kBq ραδονίου ανά κυβικό μέτρο νερού (δηλαδή 110 έως 210 Bq ανά λίτρο), και το νερό που τρέχει όταν γεμίζει η μπανιέρα βρέθηκε ο κύριος δρόμος από τον οποίο το ραδόνιο περνά στον αέρα. Η ετήσια δόση ενός εργαζομένου βγήκε κάτω από τα 3 mSv.11

Στο Λουτράκι, η μελέτη βρήκε χαμηλές αλλά όχι αμελητέες δόσεις για όσους κάνουν λουτροθεραπεία, υψηλές αλλά κάτω από τα προτεινόμενα διεθνή όρια για όσους πίνουν το νερό στο πλαίσιο θεραπείας, και σημαντικές δόσεις για το προσωπικό, πολύ κάτω όμως από τα όρια για τους εργαζόμενους.12

Οι υψηλότερες δόσεις για εργαζόμενους που βρήκαμε δημοσιευμένες αφορούν την Ικαρία. Με μοντέλο που στηρίχτηκε σε επιτόπιες μετρήσεις στις αίθουσες θεραπείας, οι δόσεις υπολογίστηκαν από 0,001 έως 0,589 mSv τον χρόνο για τους ασθενείς και από 0,001 έως 18,9 mSv τον χρόνο για τους εργαζόμενους. Οι συγγραφείς γράφουν ότι στα λουτρά «Απόλλων» οι δόσεις ήταν οι υψηλότερες που έχουν αναφερθεί στην Ελλάδα.13 Μελέτη με πρώτη συγγραφέα από το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» υπολογίζει για το προσωπικό των λουτρών του νησιού δόση έως 35 mSv τον χρόνο από το ραδόνιο του νερού, πάνω από το όριο των 20 mSv που αναφέρουν οι ίδιοι, και θεωρεί τους εργαζόμενους την πιο εκτεθειμένη ομάδα.2 Τι σημαίνουν τέτοιες δόσεις για τον οργανισμό το εξηγούμε στο «Ακτινοβολία και υγεία».