Ακτινοβολία και υγεία: τι κάνει στον οργανισμό και τι όχι;

Η ιοντίζουσα ακτινοβολία προκαλεί άμεσα συμπτώματα μόνο πάνω από υψηλά κατώφλια δόσης· στις χαμηλές δόσεις αφήνει μια πιθανότητα καρκίνου που το σύστημα προστασίας θεωρεί ανάλογη της δόσης. Τα κινητά εκπέμπουν μη ιοντίζουσα ακτινοβολία, με άλλο μηχανισμό και άλλη αξιολόγηση από τον ΠΟΥ και τον IARC.

ΕπεξήγησηΑπόστολος Χατζησάββας4′ ανάγνωση

Φορητό όργανο μέτρησης ακτινοβολίας με αναλογικό δείκτη, δύο δοσίμετρα σώματος και μεταλλικός δίσκος πάνω σε πάγκο εργαστηρίου. — **Η δόση δεν είναι μία.** Άλλο η ενεργότητα της πηγής, άλλο η ενέργεια που αποτίθεται στον ιστό, άλλο η βλάβη που αντιστοιχεί σε αυτήν. Τρία μεγέθη, τρεις μονάδες, και η σύγχυσή τους είναι η μισή παρανόηση. Εικαστική απόδοση.

Δύο ειδών επιδράσεις

Τι είναι η ιοντίζουσα ακτινοβολία και πώς μετριέται η δόση το εξηγεί το άρθρο «Ακτινοβολία: τι είναι και πώς μετριέται».

Η Διεθνής Επιτροπή Ακτινοπροστασίας (ICRP), στις συστάσεις της οποίας στηρίζονται σχεδόν όλοι οι κανονισμοί, χωρίζει τις επιδράσεις σε δύο κατηγορίες.1 Η πρώτη (deterministic effects ή tissue reactions) είναι βλάβη σε πληθυσμούς κυττάρων με κατώφλι δόσης: κάτω από αυτό δεν εμφανίζεται, πάνω από αυτό βαραίνει όσο ανεβαίνει η δόση.1 Η δεύτερη (stochastic effects) είναι ο καρκίνος και οι κληρονομικές επιδράσεις, όπου η δόση επηρεάζει την πιθανότητα να εμφανιστούν, όχι τη βαρύτητά τους.1

Υψηλές δόσεις: τα συμπτώματα έχουν κατώφλι

Κατά τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), πάνω από ορισμένα κατώφλια η ακτινοβολία διαταράσσει τη λειτουργία ιστών και οργάνων και προκαλεί οξέα αποτελέσματα: κοκκίνισμα του δέρματος, τριχόπτωση, εγκαύματα ή το οξύ σύνδρομο ακτινοβολίας.2 Είναι βαρύτερα όσο μεγαλώνουν η δόση και ο ρυθμός της, και για το οξύ σύνδρομο το κατώφλι είναι περίπου 1 Sv, δηλαδή 1.000 mSv.2

Η UNSCEAR, η επιστημονική επιτροπή του ΟΗΕ για τα αποτελέσματα της ακτινοβολίας, τοποθετεί τέτοιες βλάβες σε υψηλές οξείες δόσεις, γύρω στο 1 Gy ή περισσότερο, όπως σε ατυχήματα ή στην ακτινοθεραπεία.3 Μόνο τότε μια βλάβη σε συγκεκριμένο άνθρωπο αποδίδεται με βεβαιότητα στην ακτινοβολία, αφού η διάγνωση αποκλείσει άλλες αιτίες.3

Για το έμβρυο ο ΠΟΥ αναφέρει πιθανή εγκεφαλική βλάβη με οξεία δόση πάνω από 100 mSv στις εβδομάδες 8 έως 15 της κύησης και πάνω από 200 mSv στις 16 έως 25.2 Πόση δόση δίνουν συνηθισμένες εξετάσεις και πτήσεις το δείχνει ο υπολογιστής ακτινοβολίας.

Χαμηλές δόσεις: πιθανότητα, όχι βεβαιότητα

Όταν η δόση είναι χαμηλή ή δίνεται σε μεγάλο διάστημα, ο ΠΟΥ γράφει ότι ο κίνδυνος είναι χαμηλός, γιατί η βλάβη έχει περισσότερες πιθανότητες να επιδιορθωθεί.2 Μένει όμως κίνδυνος καταρράκτη ή καρκίνου, που μπορεί να φανούν χρόνια ή δεκαετίες αργότερα.2 Δεν εμφανίζονται πάντα, η πιθανότητά τους είναι ανάλογη της δόσης, και είναι μεγαλύτερη στα παιδιά και στους εφήβους.2

Μελέτες σε επιζώντες των ατομικών βομβαρδισμών και σε ασθενείς ακτινοθεραπείας έδειξαν σημαντική αύξηση του κινδύνου καρκίνου πάνω από τα 100 mSv· νεότερες μελέτες σε παιδιά που έκαναν αξονική τομογραφία υποδεικνύουν ότι ίσως αυξάνεται και μεταξύ 50 και 100 mSv.2

Για τις πολύ χαμηλές δόσεις, η ICRP γράφει ότι ο κίνδυνος δεν είναι γνωστός.4 Γι' αυτό χρησιμοποιεί το γραμμικό μοντέλο χωρίς κατώφλι (LNT), που υποθέτει ότι κάθε δόση πάνω από το μηδέν αυξάνει τον κίνδυνο αναλογικά.1 Το ίδιο το κείμενό της λέει ότι το LNT δεν είναι καθολικά αποδεκτό ως βιολογική αλήθεια· το κρατά ως συνετή βάση για την ακτινοπροστασία.4

Η UNSCEAR δεν συνιστά να πολλαπλασιάζονται πολύ χαμηλές δόσεις, στο επίπεδο του φυσικού υποβάθρου ή κάτω, επί μεγάλο αριθμό ανθρώπων για να βγει αριθμός κρουσμάτων.3 Κατά την ίδια, ένας καρκίνος σε συγκεκριμένο άνθρωπο δεν μπορεί να αποδοθεί με βεβαιότητα στην ακτινοβολία, γιατί υπάρχουν άλλες αιτίες και δεν υπάρχουν γενικά διαθέσιμοι βιοδείκτες ειδικοί για την ακτινοβολία.3

Η κύρια φυσική πηγή είναι, κατά τον ΠΟΥ, το ραδόνιο 2· για την Ελλάδα δες το ραδόνιο στο σπίτι.

Κινητά και κεραίες: άλλη κατηγορία ακτινοβολίας

Η ακτινοβολία από τα κινητά και τους σταθμούς βάσης είναι μη ιοντίζουσα5: δεν προκαλεί ιοντισμό, μπορεί όμως να έχει ηλεκτρικές, χημικές και θερμικές επιδράσεις στον οργανισμό.6 Κατά την ΕΕΑΕ, οι βλαβερές επιδράσεις που είναι γνωστές για αυτή την κατηγορία εμφανίζονται κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά την έκθεση, και μόνο πάνω από κάποια κατώφλια.6 Κατά τον ΠΟΥ, ο κύριος μηχανισμός είναι η θέρμανση των ιστών, και οι σημερινές τεχνολογίες δίνουν αμελητέα αύξηση θερμοκρασίας.7

Το 2011 ο IARC, ο οργανισμός του ΠΟΥ για την έρευνα του καρκίνου, κατέταξε τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία ραδιοσυχνοτήτων ως «πιθανώς καρκινογόνα για τον άνθρωπο» (ομάδα 2Β).8 Βάση ήταν ο αυξημένος κίνδυνος γλοιώματος, κακοήθους όγκου του εγκεφάλου, σε χρήστες ασύρματων τηλεφώνων, με στοιχεία «περιορισμένα»: η τύχη, η μεροληψία και οι συγχυτικοί παράγοντες δεν μπορούσαν να αποκλειστούν.8

Από τις συστηματικές ανασκοπήσεις που ανέθεσε στη συνέχεια ο ΠΟΥ, αυτή για τον καρκίνο (2024) κατέληξε με μέτρια βεβαιότητα ότι η έκθεση του κεφαλιού από τη χρήση κινητού μάλλον δεν αυξάνει τον κίνδυνο γλοιώματος, μηνιγγιώματος, ακουστικού νευρινώματος, όγκων της υπόφυσης και των σιελογόνων αδένων στους ενήλικες, ούτε όγκων του εγκεφάλου στα παιδιά.9

Τι μετρά η ΕΕΑΕ στην Ελλάδα

Η ΕΕΑΕ γνωματεύει για κάθε κεραία πριν από την άδεια της ΕΕΤΤ.5 Κάθε χρόνο μετρά δειγματοληπτικά τουλάχιστον το 20% των αδειοδοτημένων κεραιών μέσα σε σχέδιο πόλης, και μετρά επίσης κατόπιν αιτήματος οποιουδήποτε προσώπου· τα αποτελέσματα από τον Ιούλιο του 2008 είναι δημοσιευμένα.5

Από το 2000 έως το 2024 έγιναν πάνω από 25.500 επιτόπιοι έλεγχοι και βρέθηκαν υπερβάσεις σε θέσεις ελεύθερης πρόσβασης σε 137 περιπτώσεις: 117 σε πάρκα κεραιών εκτός οικιστικού ιστού, 19 γύρω από σταθμούς βάσης κινητής και μία σε ραδιοερασιτεχνικό σταθμό.10

Κατά την ΕΕΑΕ, ο ΠΟΥ, η επιτροπή SCHEER της ΕΕ και η ICNIRP κατέληξαν ότι η έκθεση από τα ασύρματα δίκτυα δεν οδηγεί σε δυσμενείς επιπτώσεις για τη δημόσια υγεία όσο μένει κάτω από τα επίπεδα αναφοράς της ICNIRP.11

Τι δεν ξέρουμε

Ποιος κίνδυνος συνδέεται με πολύ χαμηλές δόσεις ιοντίζουσας ακτινοβολίας, η ICRP γράφει ότι δεν είναι γνωστό· το γραμμικό μοντέλο είναι κρίση προστασίας, όχι μέτρηση. Για τις ραδιοσυχνότητες, ο ΠΟΥ έγραφε το 2020 ότι η συνολική εκτίμηση κινδύνου θα δημοσιευόταν έως το 2022· δεν ελέγξαμε αν η τελική εκτίμηση έχει δημοσιευτεί. Για τις συχνότητες του 5G ο ΠΟΥ σημείωνε ότι οι μελέτες ήταν λίγες, και η ΕΕΑΕ αναφέρει τέσσερα ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα σε εξέλιξη. Δεν ελέγξαμε αν ο IARC σχεδιάζει νέα αξιολόγηση, ούτε αν η μέτρηση της ΕΕΑΕ κατόπιν αιτήματος έχει χρέωση.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι τα συμπτώματα από ραδιενέργεια;

Ο ΠΟΥ αναφέρει κοκκίνισμα του δέρματος, τριχόπτωση, εγκαύματα και το οξύ σύνδρομο ακτινοβολίας, που εμφανίζονται μόνο πάνω από κατώφλια δόσης· για το σύνδρομο περίπου 1 Sv. Στις χαμηλές δόσεις ο κίνδυνος είναι μακροπρόθεσμος, καρκίνος ή καταρράκτης που μπορεί να φανούν χρόνια ή δεκαετίες αργότερα.

Η ακτινοβολία του κινητού είναι το ίδιο με τη ραδιενέργεια;

Όχι. Η ραδιενέργεια εκπέμπει ιοντίζουσα ακτινοβολία· το κινητό και οι σταθμοί βάσης εκπέμπουν μη ιοντίζουσα, που δεν προκαλεί ιοντισμό και αλληλεπιδρά με το σώμα κυρίως θερμαίνοντας τους ιστούς.

Προκαλεί καρκίνο το κινητό;

Ο IARC το 2011 κατέταξε τα πεδία ραδιοσυχνοτήτων στην ομάδα 2Β, «πιθανώς καρκινογόνα», με περιορισμένα στοιχεία· κατά τον ίδιο, οι χαρακτηρισμοί των ομάδων δεν έχουν ποσοτική σημασία και περιγράφουν επίπεδα τεκμηρίωσης. Η ανασκόπηση που ανέθεσε ο ΠΟΥ και δημοσιεύτηκε το 2024 βρήκε, με μέτρια βεβαιότητα, ότι η χρήση κινητού μάλλον δεν αυξάνει τον κίνδυνο όγκων του εγκεφάλου.

Μπορώ να ζητήσω μέτρηση για μια κεραία κοντά στο σπίτι μου;

Ναι. Η ΕΕΑΕ μετρά κατόπιν αιτήματος οποιουδήποτε φυσικού ή νομικού προσώπου, και τα αποτελέσματα των μετρήσεων δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα της και στην εφαρμογή ekeraies.gr.

Συντάκτης: Απόστολος Χατζησάββας
Τεχνικός έλεγχος: Δεν έχει γίνει ανεξάρτητος τεχνικός έλεγχος
Χρηματοδότηση: Καμία. Το nuclear.gr δεν χρηματοδοτείται από κανέναν.
Σύγκρουση συμφερόντων: Ο συντάκτης εργάζεται ως μηχανικός στον πυρηνικό κλάδο. Πλήρης δήλωση στη σελίδα σύγκρουσης συμφερόντων.