Ο GRR-1: ο αντιδραστήρας της Ελλάδας και τι απέγινε

Τι είναι και τι δεν είναι

Ο GRR-1 βρίσκεται στις εγκαταστάσεις του Εθνικού Κέντρου Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος». Η ονομαστική του ισχύς είναι 5 MW θερμικά1.

Η σύγκριση γίνεται σε τάξεις μεγέθους: ένας σύγχρονος πυρηνικός σταθμός ηλεκτροπαραγωγής λειτουργεί με θερμική ισχύ τρεις τάξεις μεγέθους μεγαλύτερη. Πρόκειται για διαφορετική κατηγορία εγκατάστασης.

Και ο σκοπός είναι άλλος. Ένας ερευνητικός αντιδραστήρας δεν παράγει ηλεκτρική ενέργεια. Παράγει νετρόνια, που χρησιμοποιούνται για ανάλυση υλικών, για παραγωγή ραδιοϊσοτόπων, για ακτινοβόληση δειγμάτων και για εκπαίδευση. Η θερμότητα εδώ είναι παραπροϊόν που πρέπει να απαχθεί.

Γι’ αυτό η φράση «η Ελλάδα έχει πυρηνικό αντιδραστήρα» είναι αληθής αλλά και παραπλανητική, ανάλογα με το τι καταλαβαίνει όποιος την ακούει.

Σε ποια κατάσταση βρίσκεται

Ο αντιδραστήρας είναι εκτός λειτουργίας. Το καθεστώς του δεν είναι όμως άτυπη αδράνεια: είναι αδειοδοτημένη κατάσταση παρατεταμένης παύσης λειτουργίας, με άδεια που χορήγησε η ΕΕΑΕ το 20142 και ανανέωσε το 20192, με ισχύ ως τον Οκτώβριο του 20242 κατά την τελευταία δημοσιευμένη εθνική έκθεση.2 Νεότερα δημόσια στοιχεία για την ανανέωσή της δεν βρήκαμε.

Η διαφορά έχει σημασία. Μια εγκατάσταση σε αδειοδοτημένη παύση παραμένει μέσα στο ρυθμιστικό πλαίσιο, με υποχρεώσεις για τον κάτοχο και με εποπτεία που συνεχίζεται. Κατά την ίδια έκθεση, η ΕΕΑΕ όρισε τη συχνότητα των επιθεωρήσεων σε αυτή την κατάσταση σε 1 ανά έτος2.

Αυτό ακριβώς το καθεστώς ξεχωρίζει μια εγκατάσταση που σταμάτησε με τάξη από μια εγκατάσταση που απλώς έκλεισε.

Πού πήγε το καύσιμο

Αυτό είναι το κομμάτι που λείπει από τη δημόσια εικόνα και είναι το σημαντικότερο για την ασφάλεια. Το καύσιμο δεν βρίσκεται στη χώρα.

Τα χρησιμοποιημένα στοιχεία καυσίμου υψηλού εμπλουτισμού επιστράφηκαν στη χώρα προέλευσης το 20052, βάσει των όρων της συμφωνίας αγοράς καυσίμου. Τα χρησιμοποιημένα στοιχεία χαμηλού εμπλουτισμού επαναπατρίστηκαν σε διαδοχικές αποστολές, που ολοκληρώθηκαν το 20192.

Το φρέσκο καύσιμο, δηλαδή αυτό που δεν είχε χρησιμοποιηθεί ποτέ, εξήχθη για χρήση σε άλλη χώρα το 20231.

Η πρακτική συνέπεια είναι ότι το πιο ενεργό υλικό της εγκατάστασης έχει φύγει. Ό,τι απομένει ως ραδιολογικό ζήτημα προέρχεται από την ενεργοποίηση υλικών κατά τη λειτουργία και από κατάλοιπα παλαιότερων δραστηριοτήτων, που είναι πραγματικό αντικείμενο διαχείρισης και τάξεις μεγέθους μικρότερο πρόβλημα από το καύσιμο.

Μπορεί να ξαναλειτουργήσει;

Όχι με μια απλή απόφαση. Η εθνική έκθεση της ρυθμιστικής αρχής είναι ρητή: αν ο κάτοχος αποφάσιζε να επανενεργοποιήσει το έργο ανακαίνισης και να επαναλειτουργήσει τον αντιδραστήρα, θα ακολουθούνταν διαδικασία αδειοδότησης αντίστοιχη με εκείνη της κατασκευής νέου αντιδραστήρα, με αξιολόγηση όλων των πτυχών πυρηνικής ασφάλειας και έγκριση των εργασιών ανακαίνισης.

Επιπλέον, η φόρτωση καυσίμου στην ενεργό ζώνη επιτρέπεται μόνο μετά την αδειοδότηση των εργασιών ανακαίνισης ή ανακατασκευής και την έγκριση του προγράμματος θέσης σε λειτουργία.

Σε αυτό προστίθεται το πρακτικό: το καύσιμο έχει φύγει από τη χώρα, οπότε μια επανεκκίνηση θα απαιτούσε νέα προμήθεια με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε συμβάσεις, διασφαλίσεις και μεταφορά.

Μαζί, τα δύο σημαίνουν ότι η επανεκκίνηση θα ήταν ουσιαστικά νέο έργο.

Τι έρχεται: ο παροπλισμός

Η κατεύθυνση που καταγράφεται στα επίσημα κείμενα είναι ο παροπλισμός. Το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» εμφανίζεται με διπλό ρόλο στο εθνικό πρόγραμμα: φορέας λειτουργίας της ενδιάμεσης αποθήκευσης ραδιενεργών καταλοίπων και παραγωγός καταλοίπων από τον παροπλισμό του GRR-1.

Η διεθνής αποστολή αξιολόγησης που επισκέφθηκε την Ελλάδα διατύπωσε σχετική σύσταση: να ολοκληρωθεί το σχέδιο παροπλισμού και η μελέτη ασφάλειας που το υποστηρίζει. Μια σύσταση σε τέτοια έκθεση δεν είναι κατηγορία· είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ο μηχανισμός βελτίωσης, και το γεγονός ότι δημοσιεύεται είναι μέρος του συστήματος.

Υπάρχει και ένα δομικό ζήτημα που αφορά ολόκληρη τη χώρα: δεν υπάρχει εγκατάσταση τελικής διάθεσης ραδιενεργών καταλοίπων στην Ελλάδα, και η κεντρική ενδιάμεση αποθήκευση γίνεται στον «Δημόκριτο». Ο παροπλισμός παράγει κατάλοιπα, και τα κατάλοιπα χρειάζονται προορισμό.

Αυτό συνδέει τον GRR-1 με το ευρύτερο ερώτημα: μια χώρα που θα εξέταζε κάποτε σοβαρά την πυρηνική ηλεκτροπαραγωγή θα έπρεπε να έχει λύσει πρώτα το ζήτημα της διάθεσης, και σήμερα δεν είναι λυμένο ούτε στην κλίμακα ενός ερευνητικού αντιδραστήρα.

Γιατί έχει σημασία η ιστορία του

Το πρώτο που δείχνει είναι ότι η χώρα έχει θεσμική μνήμη. Υπάρχει ρυθμιστική αρχή που αδειοδοτεί και επιθεωρεί πυρηνική εγκατάσταση, υπάρχει εμπειρία διαχείρισης καυσίμου και καταλοίπων, και υπάρχει ένταξη σε διεθνή πλαίσια που ελέγχονται. Η χώρα δεν ξεκινά από το μηδέν.

Το δεύτερο είναι το μέτρο. Η διαχείριση ενός αντιδραστήρα πέντε μεγαβάτ που δεν λειτουργεί απασχολεί ρυθμιστική αρχή, διεθνείς αποστολές και εθνικό πρόγραμμα. Μια σύγκριση με το τι θα απαιτούσε ένας σταθμός ηλεκτροπαραγωγής δίνει την τάξη μεγέθους της διαφοράς καλύτερα από κάθε επιχείρημα.

Το τρίτο είναι μεθοδολογικό, και αφορά αυτό το κείμενο. Η ιστορία του GRR-1 κυκλοφορεί με λάθος αριθμούς και λάθος χρονολογίες, επειδή αντιγράφεται από δεύτερο χέρι. Ό,τι αναφέρεται εδώ με αριθμό προέρχεται από την εθνική έκθεση της ΕΕΑΕ και από την έκθεση της διεθνούς αποστολής, και φέρει την παραπομπή του.